પંચાંગના પાંચ અંગ: તિથિ, વાર, નક્ષત્ર, યોગ, કરણ
સમયને સમજવાની પાંચ કડીઓ

Kushal K
20 નવેમ્બર 2026 • 5 મિનિટ
પંચાંગના પાંચ અંગ છે તિથિ, વાર, નક્ષત્ર, યોગ અને કરણ. "પંચ" એટલે પાંચ અને "અંગ" એટલે ભાગ. કોઈ પણ દિવસનું પંચાંગ આ પાંચ બાબતો એક સાથે જણાવે છે, અને એ જ કારણે વ્રત, તહેવાર અને શુભ કાર્યનું મુહૂર્ત નક્કી કરતી વખતે પંચાંગ જોવાય છે. આ પાંચ અંગ સમજી લો તો ગુજરાતી પંચાંગનું પાનું ઉકેલવું સહેલું બની જાય છે.
તિથિ: ચંદ્રની કળાનો હિસાબ
તિથિ ચંદ્ર અને સૂર્યના અંતર પરથી નક્કી થાય છે. સુદ પક્ષમાં ચંદ્ર વધે છે અને વદ પક્ષમાં ઘટે છે. બંને પક્ષમાં પડવાથી શરૂ થઈને એકમ, બીજ, ત્રીજ એમ ગણતરી ચાલે છે. સુદ પક્ષ પૂનમે અને વદ પક્ષ અમાસે પૂરો થાય છે.
તિથિ સૂર્યોદયથી સૂર્યોદય સુધી ચાલતી નથી. તે દિવસના કોઈ પણ સમયે શરૂ થઈ શકે છે અને કોઈ પણ સમયે પૂરી થાય છે. એટલે પંચાંગમાં તિથિનો પ્રારંભ અને સમાપ્તિનો સમય લખેલો હોય છે. એકાદશી કે ચતુર્થી જેવા વ્રત માટે આ સમય જોવો પડે છે.
વાર: સાત દિવસનું ચક્ર
વાર એટલે અઠવાડિયાનો દિવસ: રવિ, સોમ, મંગળ, બુધ, ગુરુ, શુક્ર અને શનિ. દરેક વારનો સંબંધ એક ગ્રહ સાથે જોડાયેલો મનાય છે. ઘણાં ઘરોમાં વાર પ્રમાણે ઉપાસના અને વ્રતની પરંપરા છે, જેમ કે સોમવારે શિવપૂજા કે શનિવારે હનુમાનજીનું સ્મરણ.
પંચાંગમાં વારનો દિવસ સૂર્યોદયથી ગણાય છે, મધ્યરાત્રિથી નહીં. તેથી પરોઢિયે જન્મેલી વ્યક્તિનો વાર પંચાંગ મુજબ આગલા દિવસનો પણ હોઈ શકે.
નક્ષત્ર: ચંદ્રનો તારામંડળ સાથેનો માર્ગ
આકાશમાં ચંદ્રના માર્ગને 27 સરખા ભાગમાં વહેંચ્યો છે, અને દરેક ભાગ એક નક્ષત્ર છે. અશ્વિની પ્રથમ છે અને રેવતી છેલ્લું. ચંદ્ર જે દિવસે જે નક્ષત્રમાં હોય, તે દિવસનું નક્ષત્ર તે ગણાય છે. લગભગ એક દિવસમાં ચંદ્ર એક નક્ષત્ર પસાર કરે છે.
નામકરણ, લગ્ન અને ગૃહપ્રવેશ જેવા પ્રસંગોમાં નક્ષત્ર ખાસ જોવાય છે. જન્મનક્ષત્ર પરથી જ જન્મકુંડળી અને રાશિનો વિચાર થાય છે.
યોગ: સૂર્ય અને ચંદ્રનો સંયુક્ત ગતિભાગ
યોગ સૂર્ય અને ચંદ્રના રેખાંશ ભેગા કરીને ગણાય છે. કુલ 27 યોગ છે, જેમાં વિષ્કુંભ, પ્રીતિ, આયુષ્માન, સૌભાગ્ય જેવા નામ આવે છે. કેટલાક યોગ શુભ મનાય છે અને કેટલાક કાર્ય માટે ટાળવા જેવા ગણાય છે.
અહીં એક ગૂંચવણ ટાળવા જેવી છે. પંચાંગના યોગ અને અમૃતસિદ્ધિ કે રવિ પુષ્ય જેવા વિશેષ યોગ એક જ વસ્તુ નથી. પંચાંગનો યોગ રોજ બદલાતું એક અંગ છે, જ્યારે વિશેષ યોગ વાર અને નક્ષત્રના મેળથી બનતો શુભ સંયોગ છે.
કરણ: તિથિનો અડધો ભાગ
એક તિથિના બે કરણ થાય છે, એટલે કરણ તિથિનો અડધો ભાગ છે. કુલ 11 કરણ છે: બવ, બાલવ, કૌલવ, તૈતિલ, ગર, વણિજ અને વિષ્ટિ એ સાત ફરી ફરીને આવે છે, જ્યારે શકુનિ, ચતુષ્પાદ, નાગ અને કિંસ્તુઘ્ન એ ચાર મહિનામાં એક વાર આવે છે.
વિષ્ટિ કરણને ભદ્રા પણ કહે છે. શુભ કાર્ય આ સમયમાં ન કરવાની પરંપરા છે. રક્ષાબંધન જેવા પ્રસંગે ભદ્રાનો સમય જોવાનો રિવાજ એટલે જ પ્રચલિત છે.
પંચાંગ કેવી રીતે વાંચવું
ગુજરાતી પંચાંગમાં રોજની નોંધ એક હરોળમાં આ પાંચ અંગ સાથે મળે છે. પહેલાં તિથિ અને તેનો સમાપ્તિ સમય જુઓ, પછી વાર, નક્ષત્ર, યોગ અને કરણ જુઓ. દરેકની પાછળ લખેલો સમય એ અંગ ક્યારે બદલાય છે તે બતાવે છે.
ગુજરાતમાં વિક્રમ સંવતનું વર્ષ દિવાળી પછીના દિવસે, બેસતા વર્ષે શરૂ થાય છે, અને મહિનો અમાસથી અમાસ ગણાય છે. એટલે ઉત્તર ભારતના પંચાંગ સાથે એક મહિનાનો ફરક દેખાય તો ગૂંચવાવું નહીં. કોઈ વ્રત કે પૂજાનો દિવસ નક્કી કરવો હોય તો તમારા વિસ્તારનું, તમારી પરંપરા અનુસરતું પંચાંગ જ જુઓ, કારણ કે સ્થળ પ્રમાણે સૂર્યોદય અને તિથિના સમય થોડા બદલાય છે.
સામાન્ય પ્રશ્નો
દરેક તિથિ 24 કલાકની હોય છે?
ના. એક જ તિથિ કેટલીક વાર બે સૂર્યોદયને સ્પર્શે છે, અને ક્યારેક કોઈ તિથિ કોઈ સૂર્યોદયને સ્પર્શતી જ નથી, એટલે તેનો ક્ષય થાય છે. તેથી તિથિનો કલાકોનો સમયગાળો દરરોજ જુદો હોય છે.
રોજિંદા ઉપયોગ માટે પંચાંગના કયા અંગ સૌથી પહેલાં જોવા?
પહેલાં તિથિ અને નક્ષત્ર જુઓ, કારણ કે મોટા ભાગના વ્રત, શ્રાદ્ધ અને તહેવાર તિથિથી નક્કી થાય છે, અને લગ્ન, નામકરણ જેવા પ્રસંગોમાં નક્ષત્ર ખાસ જોવાય છે. યોગ અને કરણ પછી તપાસી શકાય, અને ભદ્રા એટલે કે વિષ્ટિ કરણનો સમય જરૂર ટાળવો.
અલગ અલગ પંચાંગમાં તિથિનો સમય જુદો કેમ દેખાય છે?
એવું બની શકે. સ્થળ પ્રમાણે સૂર્યોદયનો સમય થોડો બદલાય છે, અને ગણતરીની રીત અલગ હોય તો તિથિનો સમય પણ સહેજ ફરે છે. સૌથી સારું એ છે કે તમારા શહેરનું અને તમારી પરંપરાનું પંચાંગ જ અનુસરવું.


