પદ્માસન કરવાની રીત અને સુખાસન: ધ્યાન માટે સાચી બેઠક
સ્થિર બેઠક, શાંત મન

Sunil Chaurasia
21 નવેમ્બર 2026 • 5 મિનિટ
પદ્માસન કરવાની રીત સરળ છે, પણ તેને ઉતાવળે કરવાથી ઘૂંટણને નુકસાન થઈ શકે છે. પદ્માસનમાં બંને પગ ઊંધા ગોઠવીને જાંઘ પર મૂકવામાં આવે છે અને કરોડરજ્જુ સીધી રહે છે. જેમના હિપ્સ ખૂલેલા ન હોય તેમના માટે સુખાસન એટલું જ સારું અને સુરક્ષિત વિકલ્પ છે. બંને આસનનો હેતુ એક જ છે: શરીર સ્થિર રહે તો મન શાંત થવા લાગે.
પદ્માસન શું છે અને શા માટે ધ્યાનમાં વપરાય છે
પદ્માસનને કમળ આસન પણ કહેવાય છે. તેમાં બેઠક મજબૂત બને છે, બંને ઘૂંટણ જમીન તરફ રહે છે અને પીઠ આપોઆપ સીધી ટકે છે. એટલે લાંબો સમય બેસીને જપ કે ધ્યાન કરનારા સાધકો આ આસન પસંદ કરે છે. પરંતુ આ આસન દરેક માટે નથી. જો ઘૂંટણ, પગની ઘૂંટી કે હિપમાં તકલીફ હોય, તો તેને બળથી કરવું નહીં.
શરૂ કરતાં પહેલાં તૈયારી
સવારે ખાલી પેટે, શાંત જગ્યાએ, સમતલ સપાટી પર ચટાઈ કે આસન પાથરીને બેસો. કપડાં ઢીલાં રાખો. ભોજન પછી તરત આસન કરવું નહીં. સીધા પદ્માસનમાં જતાં પહેલાં થોડી મિનિટ પગ લંબાવીને બેસો, ઘૂંટણ અને પગની ઘૂંટી હળવેથી ફેરવો, પછી જ આગળ વધો.
પદ્માસન કરવાની રીત, ક્રમ પ્રમાણે
સૌથી પહેલાં બંને પગ સામે લંબાવીને બેસો. જમણો પગ વાળીને તેનો પંજો ડાબી જાંઘના મૂળ પાસે મૂકો, તળિયું ઉપર તરફ રહે. પછી ડાબો પગ વાળીને જમણી જાંઘ પર એ જ રીતે મૂકો. બંને ઘૂંટણ જમીન તરફ નમેલા રહે. કરોડરજ્જુ સીધી, ખભા ઢીલા અને હાથ ઘૂંટણ પર રાખો. આંખો હળવેથી બંધ કરો અને શ્વાસ સ્વાભાવિક રહેવા દો. આસન છોડતી વખતે પણ ધીમે ધીમે એક પછી એક પગ છૂટો કરો. ઝાટકો ન મારો.
સુખાસન: સહેલો અને સુરક્ષિત વિકલ્પ
સુખાસનનો અર્થ જ છે સુખે બેસવું. તેમાં પલાંઠી વાળીને બેસાય છે, પગ એકબીજા નીચે રહે છે અને ઘૂંટણ પર દબાણ ઓછું પડે છે. નવા સાધકો માટે ધ્યાન માટે આસન તરીકે આ સૌથી યોગ્ય શરૂઆત છે. જો ઘૂંટણ જમીનથી ઊંચા રહેતા હોય, તો નીચે ગાદી કે ગડી વાળેલો ધાબળો મૂકીને બેસો. કમર સહેજ ઊંચી રહેશે એટલે પીઠ સીધી રાખવી સહેલી પડશે.
બંનેમાં ફરક અને કયું પસંદ કરવું
પદ્માસનમાં બેઠક વધુ સ્થિર અને બંધાયેલી લાગે છે, પણ હિપ્સમાં લચીલાપણું માંગે છે. સુખાસન ઓછી મહેનતે થાય છે અને લાંબો સમય બેસવા માટે પણ ચાલે છે. પદ્માસન ન થતું હોય તો તે નિષ્ફળતા નથી. ધ્યાનનો આધાર આસનના આકાર પર નહીં, પણ સીધી પીઠ, સ્થિર શરીર અને શાંત શ્વાસ પર છે.
સામાન્ય ભૂલો અને સાવચેતી
- ઘૂંટણને બળથી વાળવું. ખેંચાણ હિપમાંથી આવવું જોઈએ, ઘૂંટણમાંથી નહીં.
- પીઠ ગોળ કરીને બેસવું.
- ઘૂંટણમાં દુખાવો થાય ત્યારે પણ બેસી રહેવું. દુખાવો થાય એટલે તરત પગ છૂટા કરો.
- હંમેશાં એક જ પગ ઉપર રાખવો. વારાફરતી પગ બદલવાથી બંને બાજુ સંતુલન રહે છે.
ગર્ભાવસ્થા, ઘૂંટણની ઈજા કે સાંધાની તકલીફ હોય તો પહેલાં યોગ શિક્ષક કે ડૉક્ટરની સલાહ લો.
શરૂઆત કેવી રીતે કરવી
પહેલા દિવસથી પદ્માસનનો આગ્રહ ન રાખો. સુખાસનમાં રોજ પાંચ મિનિટ બેસીને શરૂ કરો, પછી ધીમે ધીમે સમય વધારો. સાથે સાથે હિપ ખોલવાના હળવા આસનો કરતા રહો. અઠવાડિયાઓના અભ્યાસ પછી પદ્માસન આપોઆપ સહેલું બની શકે છે. મહત્ત્વનું એ છે કે તમે રોજ બેસો અને આરામથી બેસો.
પદ્માસન કરવાની રીત
- પગ લંબાવીને બેસો ચટાઈ પર બંને પગ સામે લંબાવી સીધા બેસો. ઘૂંટણ અને પગની ઘૂંટી હળવેથી ફેરવીને તૈયાર કરો.
- જમણો પગ ગોઠવો જમણો પગ વાળીને તેનો પંજો ડાબી જાંઘના મૂળ પાસે મૂકો, તળિયું ઉપર તરફ રાખો.
- ડાબો પગ ગોઠવો ડાબો પગ વાળીને જમણી જાંઘ પર મૂકો. બંને ઘૂંટણ જમીન તરફ નમેલા રહે.
- પીઠ અને હાથ સીધા રાખો કરોડરજ્જુ સીધી રાખો, ખભા ઢીલા કરો અને હાથ ઘૂંટણ પર મૂકો.
- શ્વાસ પર ધ્યાન આપો આંખો હળવેથી બંધ કરીને સ્વાભાવિક શ્વાસ પર ધ્યાન રાખો.
- ધીમે છોડો સમય પૂરો થાય એટલે એક પછી એક પગ ધીમે ધીમે છૂટો કરો અને પગ લંબાવીને થોડું આરામ કરો.
સામાન્ય પ્રશ્નો
પદ્માસનમાં શરૂઆતમાં કેટલી મિનિટ બેસવું જોઈએ?
પાંચ મિનિટથી શરૂ કરો અને જ્યાં સુધી ઘૂંટણ કે પગમાં દુખાવો ન થાય ત્યાં સુધી જ રહો. એકસાથે લાંબો સમય બેસવા કરતાં રોજ થોડો સમય બેસવું વધુ ફાયદાકારક છે. આરામ વધે તેમ સમય ધીમે ધીમે વધારો.
પદ્માસન ન થતું હોય તો શું સુખાસનમાં ધ્યાન કરી શકાય?
હા, સુખાસન પણ ધ્યાન માટે પૂરતું છે. મુખ્ય વાત એ છે કે પીઠ સીધી રહે અને શરીર સ્થિર રહે. જો કમર ઝૂકી જતી હોય તો નીચે ગાદી મૂકીને બેસો.
પદ્માસનમાં ઘૂંટણ જમીન સુધી ન પહોંચે તો શું કરવું?
ઘૂંટણ જમીનથી ઊંચા રહે તો તે હિપ્સ જકડાયેલા હોવાની નિશાની છે. બળથી નીચે દબાવવા કરતાં સુખાસનમાં ગાદી પર બેસો અને હિપ ખોલવાના હળવા આસનો કરો. ઘૂંટણમાં ખેંચાણ કે દુખાવો લાગે તો તરત આસન છોડી દો.


