નવરાત્રિમાં ગરબાનું મહત્વ અને ગરબા દીવાની પરંપરા
દીવાની આસપાસ ફરતી શક્તિની ઉપાસના

Aditya Pandey
18 નવેમ્બર 2026 • 4 મિનિટ
નવરાત્રિમાં ગરબાનું મહત્વ સમજવું હોય તો પહેલાં ગરબો શબ્દનો અર્થ સમજવો પડે. ગરબો એટલે માટીનું છિદ્રોવાળું કોડિયું કે ઘડો, જેમાં દીવો પ્રગટાવીને માતાજીની સ્થાપના થાય છે, અને એની આસપાસ ગોળ ફરીને ગવાતાં ગીતો-નૃત્યને પણ ગરબા કહે છે. નવરાત્રિ ગરબા કેમ રમાય છે, એનો જવાબ આ બંને અર્થમાં, દીવા અને વર્તુળમાં, સમાયેલો છે.
ગરબો શું છે
ગરબો સંસ્કૃત શબ્દ ગર્ભ સાથે જોડાયેલો મનાય છે. ગર્ભ એટલે અંદર ધારણ કરેલું જીવન. માટીના ઘડામાં છિદ્રો પાડીને અંદર દીવો મૂકવામાં આવે છે, એટલે ઘડો જાણે જીવનદાયી શક્તિનું પ્રતીક બની જાય છે. માતાજીની આરાધનાનું કેન્દ્ર આ ગરબો જ ગણાય છે.
ઘણા ઘરોમાં તૈયાર ગરબો બજારમાંથી લવાય છે, તો કેટલીક જગ્યાએ કુંભાર પાસેથી તાજો ગરબો લઈ આવવાની પરંપરા છે. ગરબા પર ઘણી વાર રંગો અને ભાતીગળ ચિત્રકામ કરેલું હોય છે.
ગરબા દીવાની પરંપરા
નવરાત્રિના પહેલા દિવસે ગરબાની સ્થાપના થાય છે. ગરબામાં અખંડ દીવો પ્રગટાવવાની રીત છે, એટલે નવ રાત સુધી એની જ્યોત જળવાઈ રહે એનું ધ્યાન રખાય છે. ગરબાની નીચે જવારા વાવવાનો અને ઘટ સ્થાપનાનો રિવાજ પણ ઘણાં ઘરોમાં છે.
સ્થાપના માટે ઘરની સ્વચ્છ, શાંત જગ્યા પસંદ કરાય છે. સાંજે આરતી થાય છે અને પછી ગરબો માથે મૂકીને કે વચ્ચે રાખીને ગવાય છે. વિધિની નાની વિગતો કુટુંબ અને પરંપરા પ્રમાણે જુદી હોય છે, એટલે તમારા ઘરની રીત જ તમારા માટે સાચી રીત છે.
વર્તુળમાં રમવાનો અર્થ
ગરબો ગોળાકારે રમાય છે, અને એની પાછળનો ભાવ સરળ છે. વર્તુળમાં કોઈ આગળ કે પાછળ નથી, બધા કેન્દ્ર તરફ એક સરખા અંતરે છે. કેન્દ્રમાં માતાજી કે દીવો હોય છે અને ભક્તો એની ફરતે ફરે છે.
ઘણા લોકો આ ગોળ ફરતી ગતિને કાળચક્ર સાથે જોડે છે: જન્મ, જીવન અને ફરી નવો આરંભ, અને એ બધાની વચ્ચે અચળ રહેતી શક્તિ. આ સમજૂતી પરંપરાગત અર્થઘટન છે, કોઈ એક ગ્રંથનું વિધાન નથી.
તાળીઓ અને ગીતોનો ભાવ
પરંપરાગત ગરબામાં વાદ્યો કરતાં તાળીઓ અને ગીતનો ભાર વધુ હોય છે. તાળી પાડીને લય સાચવવો એ સામૂહિક સાધના જેવું છે, કારણ કે બધાના પગ અને હાથ એક તાલમાં ચાલે ત્યારે મન આપોઆપ એકાગ્ર થાય છે.
ગરબાનાં ગીતોમાં માતાજીનાં વિવિધ સ્વરૂપો, અંબા, બહુચર અને કાળકા જેવાં, વર્ણવાય છે. ગુજરાતના પ્રદેશો પ્રમાણે ગીતો અને ચાલ બદલાય છે. સૌરાષ્ટ્રમાં પ્રાચીન ગરબા, અને ગામડાંમાં ચોકમાં રમાતા સાદા ગરબા આજે પણ સચવાયેલા છે.
ગરબો, ગરબી અને આજનું સ્વરૂપ
જૂના સમયમાં સ્ત્રીઓ ઘડો માથે મૂકીને રમતી, એને ગરબો કહેવાય, જ્યારે પુરુષો ગવાતા ગીતને ગરબી કહે છે, એવો ભેદ પરંપરામાં સમજાવાય છે. સમય સાથે શેરીઓ અને મોટાં મેદાનોમાં ગરબા રમવાનું ચલણ વધ્યું છે.
સ્વરૂપ બદલાયું હોય તો પણ મૂળ ભાવ એ જ છે: શક્તિની ઉપાસના. મેદાનમાં રમો કે ઘરના ચોકમાં, શરૂઆત માતાજીની આરતીથી અને દીવાના પ્રકાશથી થાય એ સારું ગણાય છે.
ગરબો રમતી વખતે શું ધ્યાનમાં રાખવું
- રમતાં પહેલાં માતાજીને પ્રણામ કરો અને આરતીમાં જોડાઓ.
- ગીતના શબ્દો સમજીને ગાવાનો પ્રયત્ન કરો, એનાથી ભાવ ગાઢ બને છે.
- ગરબાના દીવાની જ્યોત ઓલવાય નહીં એનું ધ્યાન રાખો, અને ઘરમાં કોઈ એક વ્યક્તિને એની જવાબદારી સોંપો.
- રમતી વખતે સાદા, આરામદાયક કપડાં પહેરો જેથી મન વિધિમાં રહે.
- નવરાત્રિ પૂરી થાય ત્યારે ગરબાનું વિસર્જન કે માન સાથે સ્થાપન તમારા પરિવારની પરંપરા પ્રમાણે કરો.
નવરાત્રિમાં ગરબો માત્ર નૃત્ય નથી, એ દીવા, વર્તુળ અને ગીતથી થતી એક સાથે ભક્તિ છે. આ વર્ષે એક સાંજ ઘરમાં ગરબો પ્રગટાવીને સૌ સાથે ગાવાનો પ્રયત્ન કરી જુઓ.
સામાન્ય પ્રશ્નો
ગરબા માટે માટીનો ગરબો જ જોઈએ?
ના, એવું નથી. ઘણા પરિવારો માટીના ગરબા પર જ સ્થાપના કરે છે, અને કેટલાક ઘરોમાં તાંબા કે પિત્તળનો ગરબો કે માત્ર ઘટ રાખવાની રીત છે. પરંપરા અને ઘરના રિવાજ પ્રમાણે એ બદલાય છે.
ગરબાનો દીવો ઓલવાઈ જાય તો શું કરવું?
સંજોગોને કારણે દીવો ઓલવાઈ જાય તો ફરી પ્રગટાવી દો અને માતાજીની ક્ષમા માગી લો, એમાં ચિંતા કરવા જેવું કંઈ નથી. દીવામાં પૂરતું ઘી કે તેલ રાખો અને હવાથી બચાવવા કાચ કે ઢાંકણું વાપરી શકાય.
શું ગરબા ફક્ત નવરાત્રિમાં જ રમાય છે?
ગરબો નવરાત્રિ દરમિયાન જ રમાય એવો પ્રચલિત રિવાજ છે, પણ કેટલાક સમાજોમાં શરદ પૂનમ જેવા દિવસે પણ ગરબા ગવાય છે. સ્થાનિક પરંપરા પ્રમાણે એમાં ફેર હોય છે.


