નવરાત્રિ ઘટસ્થાપના પૂજા વિધિ ઘરે કેવી રીતે કરવી
કળશમાં માતાજીનું આવાહન, જવારામાં નવા અંકુર

Sunil Chaurasia
18 નવેમ્બર 2026 • 5 મિનિટ
નવરાત્રિ ઘટસ્થાપના પૂજા વિધિ ઘરે સરળતાથી થઈ શકે છે. તેમાં માટીના પાત્રમાં જવારા વાવીને તેના પર જળ ભરેલો કળશ સ્થાપવામાં આવે છે અને નવ દિવસ સુધી માતાજીની પૂજા થાય છે. ગુજરાતમાં ઘણા ઘરોમાં આ સ્થાપનાને ગરબાની સ્થાપના તરીકે પણ ઓળખાય છે. નીચે સામગ્રી, સ્થાપનાનો ક્રમ અને નવ દિવસની સંભાળ સમજાવી છે.
ઘટસ્થાપનાનો અર્થ
ઘટ એટલે કળશ કે માટીનું પાત્ર. નવરાત્રિની શરૂઆતમાં આ ઘટ સ્થાપીને તેમાં માતાજીનું આવાહન કરવામાં આવે છે, એવી શ્રદ્ધા છે. તેની સાથે વાવેલા જવારા નવ દિવસમાં ઊગે છે અને ઘરમાં નવા અંકુર અને સમૃદ્ધિનું પ્રતીક ગણાય છે. ઘણા ઘરોમાં માટીના છિદ્રોવાળા ગરબામાં દીવો પ્રગટાવીને તેને ઘટ તરીકે સ્થાપવાની પરંપરા પણ છે.
જરૂરી સામગ્રી
- માટીનું પહોળું પાત્ર અને શુદ્ધ માટી
- જવ કે ઘઉંના દાણા
- માટી કે તાંબા-પિત્તળનો કળશ અને જળ
- નાળિયેર અને લાલ ચૂંદડી કે કપડું
- આંબા કે અશોકના પાંદડાં
- કંકુ, ચોખા, હળદર, ધૂપ, દીવો અને પ્રસાદ
- માતાજીની છબી કે મૂર્તિ માટે પાટલો અને લાલ વસ્ત્ર
સ્થાપના માટે યોગ્ય સમય
ઘટસ્થાપના નવરાત્રિના પહેલા દિવસે, એટલે કે પ્રતિપદાએ થાય છે. સ્થાપનાનું શુભ મુહૂર્ત દર વર્ષે બદલાય છે, તેથી તે ગુજરાતી પંચાંગમાંથી જોવું. ઘણી પંચાંગ પરંપરાઓમાં પ્રતિપદાના પ્રથમ ભાગમાં સ્થાપના કરવાનું કહેવાય છે, પણ પરિવારના પંડિત કે કુળપરંપરા પ્રમાણે નિર્ણય લેવો સારો.
ઘટસ્થાપના વિધિનો ક્રમ
સવારે સ્નાન કરીને સ્વચ્છ વસ્ત્ર પહેરો અને પૂજાની જગ્યા સાફ કરો. ઈશાન ખૂણો કે ઘરનું મંદિર સામાન્ય રીતે પસંદ થાય છે. પાટલા પર લાલ વસ્ત્ર પાથરીને માતાજીની છબી મૂકો. માટીના પાત્રમાં માટી ભરી જવારા વાવો અને થોડું જળ છાંટો.
કળશમાં જળ ભરો, તેમાં થોડું ગંગાજળ, ચોખા અને સિક્કો નાખી શકાય. મુખ પર આંબાના પાંદડાં ગોઠવી તેના ઉપર ચૂંદડીમાં વીંટાળેલું નાળિયેર મૂકો. કળશ પર કંકુથી સ્વસ્તિક કરો. પછી ગણેશ સ્મરણ કરી સંકલ્પ લો અને માતાજીની પૂજા, દીવો, ધૂપ અને આરતી કરો.
નવ દિવસની નિત્ય પૂજા
દરરોજ સવારે અને સાંજે દીવો પ્રગટાવો અને આરતી કરો. જવારામાં થોડું જળ છાંટતા રહો, વધુ પાણી ન રેડવું. ઘણા ઘરોમાં સાંજે ગરબા ગવાય છે અને ગરબાનો દીવો અખંડ રાખવાનો પ્રયત્ન થાય છે. ઘણા ભક્તો દુર્ગાસપ્તશતીનો પાઠ કરે છે, અને ઘણા ફક્ત માતાજીની આરતી અને સ્તુતિ કરે છે. પોતાની શક્તિ પ્રમાણે જ નિયમ રાખો.
સામાન્ય ભૂલો
ઘણા લોકો જવારા વાવ્યા પછી તેને અંધારા કે સાવ બંધ ખૂણામાં રાખે છે, તેથી તે પીળા પડે છે. હળવો પ્રકાશ અને થોડી ભેજ રાખો. કળશનું જળ કે નાળિયેર વચ્ચે ખસેડવું નહીં. દીવો બુઝાઈ જાય તો ગભરાવું નહીં; ફરી પ્રગટાવીને માતાજીની ક્ષમા માગી લો.
નવમા દિવસે શું કરવું
નવરાત્રિ પૂરી થયા પછી ઘટનું વિસર્જન થાય છે. જવારા પ્રસાદ તરીકે પરિવારમાં વહેંચી શકાય અથવા તેને કોઈ વૃક્ષ નીચે કે વહેતા જળમાં પધરાવી શકાય. તમારા કુળની પરંપરા પ્રમાણે વિસર્જનની રીત બદલાઈ શકે છે, તેથી ઘરના વડીલને પૂછી લેવું.
ઘરે નવરાત્રિ ઘટસ્થાપના કેવી રીતે કરવી
- જગ્યા સ્વચ્છ કરો સ્નાન કરીને પૂજાની જગ્યા સાફ કરો અને પાટલા પર લાલ વસ્ત્ર પાથરીને માતાજીની છબી મૂકો.
- જવારા વાવો માટીના પાત્રમાં શુદ્ધ માટી ભરી જવ કે ઘઉંના દાણા વાવો અને થોડું જળ છાંટો.
- કળશ તૈયાર કરો કળશમાં જળ ભરી તેમાં ચોખા અને સિક્કો નાખો, મુખ પર આંબાના પાંદડાં ગોઠવો.
- નાળિયેર સ્થાપો ચૂંદડીમાં વીંટાળેલું નાળિયેર કળશ પર મૂકો અને કંકુથી સ્વસ્તિક કરો.
- સંકલ્પ અને પૂજા કરો ગણેશ સ્મરણ પછી સંકલ્પ લો, દીવો, ધૂપ અને આરતી કરીને માતાજીને પ્રસાદ ધરો.
- નવ દિવસ સંભાળ રાખો રોજ દીવો પ્રગટાવો, જવારામાં થોડું જળ છાંટો અને સવાર-સાંજ આરતી કરો.
સામાન્ય પ્રશ્નો
ઘટસ્થાપના અને ગરબાની સ્થાપનામાં શું ફરક છે?
ગુજરાતમાં ઘણા ઘરોમાં ગરબાની સ્થાપના જ ઘટસ્થાપના ગણાય છે, એટલે કળશની જગ્યાએ છિદ્રોવાળા માટીના ગરબામાં દીવો પ્રગટાવવામાં આવે છે. જે ઘરોમાં કળશ અને ગરબો બંને સ્થાપાય છે ત્યાં ગરબો માતાજીના પ્રતિક તરીકે અને કળશ જવારા સાથે મુકાય છે. કુળપરંપરા પ્રમાણે જે રીત ચાલતી હોય તે જ અપનાવવી.
જવારા ન ઊગે તો શું કરવું?
જવારા ઊગે નહીં તો ગભરાવું નહીં; ઘણી વાર ઠંડી, વધુ પાણી કે જૂના દાણાને કારણે આવું થાય છે. દાણા પલાળીને નવા ફરી વાવી શકાય અને પૂજા ચાલુ રાખી શકાય. શ્રદ્ધા અને નિયમિત પૂજા જ મુખ્ય છે.
નવ દિવસ ઘરે ન રહી શકાય તો ઘટસ્થાપના કરાય?
જો ઘટસ્થાપના પછી ઘર બંધ રાખીને બહાર જવું પડે તો કોઈ પરિવારજન રોજ દીવો અને જળ સાચવે તેવી વ્યવસ્થા કરવી. એવું શક્ય ન હોય તો કળશને બદલે ફક્ત છબી સમક્ષ નિત્ય પૂજા કરવાનો વિકલ્પ ઘણા લોકો અપનાવે છે. તમારા પંડિત કે વડીલ પાસેથી માર્ગદર્શન લેવું સારું.


