દિવાળીમાં લક્ષ્મી પૂજન વિધિ અને ચોપડા પૂજન
શુભ-લાભ સાથે નવા વર્ષની શરૂઆત

Kushal K
19 નવેમ્બર 2026 • 5 મિનિટ
દિવાળીની સાંજે ઘરે લક્ષ્મી પૂજન વિધિ કરવી હોય તો સૌથી પહેલાં સમય અને તૈયારી નક્કી કરવાં પડે. સાંજે પ્રદોષ કાળમાં પૂજા કરવાની પરંપરા છે. ઘર સ્વચ્છ કરી, પૂજાની જગ્યા શણગારી, સામગ્રી ગોઠવીને શાંત મનથી બેસો. ગુજરાતના ઘરોમાં આ જ સાંજે ચોપડા પૂજન પણ થાય છે, એટલે બંને વિધિ એક જ બેઠકમાં થઈ શકે.
પૂજાનો સમય અને મુહૂર્ત
લક્ષ્મી પૂજન દિવાળીની અમાસની સાંજે થાય છે, જ્યારે અમાસ તિથિ પ્રદોષ કાળમાં હોય. દર વર્ષે તિથિ અને મુહૂર્ત બદલાય છે, એટલે તારીખ યાદ રાખવાને બદલે તે વર્ષનું ગુજરાતી પંચાંગ જુઓ. કેટલાંક પંચાંગ સ્થિર લગ્નનું મુહૂર્ત પણ આપે છે. વેપારીઓ ઘણી વાર ચોપડા પૂજન માટે અલગ શુભ ચોઘડિયું પસંદ કરે છે. શંકા હોય તો તમારા કુટુંબના પંડિતજીને પૂછી લો.
લક્ષ્મી પૂજન સામગ્રી
પૂજા શરૂ કરતાં પહેલાં બધું હાથવગું રાખો, જેથી વચ્ચે ઊઠવું ન પડે. સામાન્ય રીતે આટલી સામગ્રી જોઈએ:
- લક્ષ્મીજી અને ગણેશજીની છબી અથવા મૂર્તિ, પાટલો અને લાલ કે પીળું કપડું
- કંકુ, ચોખા, હળદર, અબીલ-ગુલાલ અને ચંદન
- ફૂલ, હાર, કમળ મળે તો કમળ
- ઘીનો દીવો, અગરબત્તી, કપૂર
- પાણીનો કળશ, નાળિયેર, પાન-સોપારી
- મીઠાઈ, ફળ, ખીલ-બતાશા અને થાળ
- ચાંદીનો સિક્કો અથવા ઘરના સિક્કા અને નોટ
સામગ્રી દરેક કુટુંબની પરંપરા પ્રમાણે થોડી જુદી હોઈ શકે છે. જે ન મળે તેના માટે ચિંતા ન કરો, ભાવ મુખ્ય છે.
ઘર અને પૂજાસ્થાનની તૈયારી
દિવસ દરમિયાન ઘરની સફાઈ કરી લો. બારણે તોરણ બાંધો અને ઉંબરા પાસે રંગોળી કરો. ઘણા ઘરોમાં લક્ષ્મીજીનાં પગલાં દોરવાની રીત છે. પૂજાનો પાટલો ઉત્તર કે પૂર્વ દિશા તરફ મૂકી તેના પર કપડું પાથરો. ગણેશજીને ડાબી બાજુ અને લક્ષ્મીજીને તેમની જમણી બાજુ સ્થાપિત કરવાની પ્રથા ઘણે ઠેકાણે જોવા મળે છે. સ્નાન કરી સ્વચ્છ, સાદાં વસ્ત્રો પહેરીને બેસો.
પૂજાનો ક્રમ
પૂજા ગણેશજીના સ્મરણથી શરૂ થાય છે, કારણ કે દરેક શુભ કાર્યમાં પહેલાં તેમની વંદના થાય છે. પછી કળશની સ્થાપના, સંકલ્પ, લક્ષ્મીજીનું આવાહન, ચંદન-કંકુ-ચોખા અર્પણ, ફૂલ અને હાર ચઢાવવા, દીપ-ધૂપ અને નૈવેદ્ય એ ક્રમ ચાલે છે. આ પછી લક્ષ્મીજીના મંત્રનો જાપ અને આરતી થાય છે. જો તમે વિધિ જાણતા ન હો તો કોઈ વડીલ કે પંડિતજી પાસેથી એક વાર સમજી લેવું સારું. ભક્તિથી કરેલી સરળ પૂજા પણ સ્વીકાર્ય ગણાય છે.
ચોપડા પૂજન
ચોપડા પૂજન વેપારી પરિવારોમાં ખાસ મહત્વ ધરાવે છે. નવા ચોપડા પર કંકુથી સ્વસ્તિક દોરવામાં આવે છે અને પહેલા પાના પર શુભ-લાભ લખાય છે. ઘણા લોકો પહેલા પાના પર ઓમ કે શ્રી પણ લખે છે. ચોપડા, કલમ અને તિજોરીને કંકુ-ચોખા કરી પૂજા કરવામાં આવે છે. નોકરિયાત પરિવારો પોતાના હિસાબની ડાયરી, બેંકની પાસબુક કે ઓનલાઇન ખાતાના કાગળ પાસે મૂકીને પણ આ ભાવ જાળવે છે.
પ્રસાદ, આરતી અને પછી શું
પૂજા પછી લક્ષ્મીજીની આરતી કરી થાળ ધરાવો અને બધાને પ્રસાદ વહેંચો. ઘરના ઉંબરે અને આંગણે દીવા પ્રગટાવવાની પ્રથા છે. વડીલોને પગે લાગી આશીર્વાદ લો. બીજા દિવસે બેસતું વર્ષ આવે છે, એટલે ચોપડા અને પૂજાની વસ્તુઓ સન્માનથી સાચવી રાખો. પૂજા દરમિયાન મન શાંત રાખી કૃતજ્ઞતા રાખવી એ જ સૌથી મોટી સામગ્રી ગણાય છે.
ઘરે દિવાળીમાં લક્ષ્મી પૂજન કેવી રીતે કરવું
- ઘર અને પાટલો તૈયાર કરો ઘરની સફાઈ કરી રંગોળી અને તોરણ કરો. પાટલા પર સ્વચ્છ કપડું પાથરી લક્ષ્મીજી અને ગણેશજીની છબી કે મૂર્તિ ગોઠવો.
- સામગ્રી ગોઠવો કંકુ, ચોખા, ફૂલ, દીવો, કળશ, નૈવેદ્ય અને સિક્કા હાથવગા રાખો, જેથી વિધિ દરમિયાન ઊઠવું ન પડે.
- ગણેશ સ્મરણ અને સંકલ્પ કરો પહેલાં ગણેશજીને વંદન કરો, કળશ સ્થાપો અને પૂજાનો સંકલ્પ લો.
- લક્ષ્મીજીનું પૂજન કરો કંકુ, ચોખા, ફૂલ, હાર, દીપ-ધૂપ અને નૈવેદ્ય અર્પણ કરી મંત્ર જાપ કરો.
- ચોપડા પૂજન કરો ચોપડા કે હિસાબના કાગળ પર સ્વસ્તિક દોરી શુભ-લાભ લખો અને કંકુ-ચોખાથી પૂજા કરો.
- આરતી અને પ્રસાદ આરતી કરી થાળ ધરાવો અને ઘરના બધા સભ્યોને પ્રસાદ વહેંચો.
સામાન્ય પ્રશ્નો
લક્ષ્મી પૂજનમાં ગણેશજીની પૂજા પહેલાં કરવી જરૂરી છે?
હા, ઘણા ગુજરાતી ઘરોમાં ગણેશજીનું પૂજન પહેલાં થાય છે અને પછી લક્ષ્મીજીનું. કારણ કે શુભ કાર્યની શરૂઆત વિઘ્નહર્તા ગણેશજીની વંદનાથી કરવાની પરંપરા છે. જો તમારા કુટુંબમાં જુદો ક્રમ હોય તો તે જ અનુસરો.
સમયસર પૂજા ન થઈ શકે તો શું કરવું?
પ્રદોષ કાળ ચૂકી જાઓ તો પણ સાંજે કે રાત્રે શાંતિથી પૂજા કરી શકાય છે. પંચાંગમાં બીજા શુભ ચોઘડિયાં જુઓ અથવા કુટુંબના પંડિતજીની સલાહ લો. મોડું થયું હોય તો ભાવ સાથે સંક્ષિપ્ત વિધિ કરવી પૂરતી છે.
ચોપડા પૂજન લક્ષ્મી પૂજન પછી તરત કરવું પડે?
ખાસ નિયમ નથી, પણ ઘણા ઘરોમાં ચોપડા પૂજન લક્ષ્મી પૂજનની સાથે જ થાય છે. ઘણા વેપારીઓ એ દિવસે અલગ શુભ મુહૂર્ત જોઈને ચોપડા ખોલે છે. તમારા વેપારની પરંપરા કે પંચાંગ પ્રમાણે નક્કી કરો.


