Dharmayana

જન્માષ્ટમી પૂજા વિધિ અને કૃષ્ણ જન્મની કથા

નંદ ઘેર આનંદ, ભક્તિનો ઉત્સવ

Kushal K

Kushal K

19 નવેમ્બર 2026 • 6 મિનિટ

જન્માષ્ટમી પૂજા વિધિ અને કૃષ્ણ જન્મની કથા

જન્માષ્ટમી પૂજા વિધિ એટલે ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના જન્મોત્સવની ઉજવણીનો ક્રમ: દિવસભર વ્રત, રાત્રે બાળ કૃષ્ણનો જન્મ, પૂજન, આરતી અને પછી પ્રસાદ સાથે પારણાં. આ તહેવાર શ્રાવણ કે ભાદરવા માસના કૃષ્ણ પક્ષની અષ્ટમીએ ઊજવાય છે, અને એમાં સૌથી મહત્વનો ક્ષણ મધ્યરાત્રિનો જન્મ છે. અહીં પૂજા વિધિ સરળ ક્રમમાં અને કૃષ્ણ જન્મની કથા સાથે સમજાવી છે.

જન્માષ્ટમી ક્યારે આવે છે

જન્માષ્ટમીની તારીખ દર વર્ષે બદલાય છે, કારણ કે તે ચંદ્ર પંચાંગની અષ્ટમી તિથિ પર આધાર રાખે છે. પરંપરા પ્રમાણે કૃષ્ણનો જન્મ અષ્ટમીની મધ્યરાત્રિએ થયો હતો, તેથી જે દિવસે એ તિથિ રાત્રે હોય તે દિવસ જન્માષ્ટમી ગણાય છે. ગુજરાતના અમાંત પંચાંગમાં આ તિથિ શ્રાવણ વદ આઠમ તરીકે ઓળખાય છે, જ્યારે ઉત્તર ભારતના પૂર્ણિમાંત પંચાંગમાં એ જ દિવસ ભાદરવા માસમાં ગણાય છે. એટલે મહિનાના નામમાં ફરક દેખાય તો ગૂંચવાવું નહીં: તહેવાર એક જ છે. ચોક્કસ તિથિ અને મુહૂર્ત માટે તે વર્ષનું પંચાંગ જોવું.

કૃષ્ણ જન્મ કથા

કથા પ્રમાણે મથુરાના રાજા કંસને આકાશવાણી થઈ હતી કે તેની બહેન દેવકીનું આઠમું સંતાન તેનો અંત કરશે. ભયથી કંસે દેવકી અને તેમના પતિ વસુદેવને કારાગૃહમાં પૂર્યાં અને તેમનાં પહેલાં સંતાનોનો નાશ કર્યો. આઠમા સંતાન તરીકે શ્રીકૃષ્ણનો જન્મ મધ્યરાત્રિએ થયો. કથા કહે છે કે એ સમયે કારાગૃહના દ્વાર આપોઆપ ખૂલી ગયાં અને પહેરેદારો નિદ્રામાં ઊંઘી ગયા. વસુદેવ બાળકને ટોપલીમાં મૂકી યમુના પાર કરીને ગોકુળ પહોંચ્યા, જ્યાં નંદ અને યશોદાએ બાળકને પોતાના ઘરમાં સ્વીકાર્યો. આ કથા ભાગવત પુરાણમાં વિસ્તારથી મળે છે.

જન્માષ્ટમી વ્રતના નિયમ

જન્માષ્ટમી વ્રત સામાન્ય રીતે આખો દિવસ રાખવામાં આવે છે અને મધ્યરાત્રિના જન્મ પછી પારણાં થાય છે. વ્રતની રીત ઘર અને સંપ્રદાય પ્રમાણે જુદી હોય છે. કોઈ નિર્જળા રહે છે, કોઈ ફળાહાર કે દૂધ લે છે, અને કોઈ સાબુદાણા, સિંઘોડાના લોટ જેવી ફરાળી વસ્તુઓ ખાય છે. સ્વાસ્થ્ય સારું ન હોય, વૃદ્ધ હોય કે બાળકો હોય તો કડક ઉપવાસનો આગ્રહ રાખવો જરૂરી નથી; ભાવ અને સંયમ વધુ મહત્વનાં છે. દિવસ દરમિયાન ભજન, કૃષ્ણકથા શ્રવણ અને નામસ્મરણમાં સમય આપવો.

પૂજાની તૈયારી અને સામગ્રી

સાંજે ઘરના પૂજા સ્થાનને સ્વચ્છ કરો. બાળ કૃષ્ણ (લાડુ ગોપાલ)ની મૂર્તિ કે ચિત્ર માટે નાનો પારણો કે ઝૂલો ગોઠવો. સામગ્રીમાં ગંગાજળ કે શુદ્ધ જળ, દૂધ, દહીં, ઘી, મધ અને સાકર (પંચામૃત માટે), તુલસીદળ, ચંદન, નવાં વસ્ત્ર, મોરપીંછ અને માખણ-મિસરી જોઈએ. ઘણા ઘરોમાં ધાણાની પંજરી પણ બને છે, જે જન્માષ્ટમીના પ્રસાદ તરીકે જાણીતી છે. બધી સામગ્રી પહેલેથી તૈયાર રાખવાથી મધ્યરાત્રિએ ઉતાવળ થતી નથી.

મધ્યરાત્રિએ જન્મ અને પૂજન

મધ્યરાત્રિનો સમય નજીક આવે ત્યારે ભજન-કીર્તન કરો. જન્મના ક્ષણે શંખ, ઘંટ અને તાળીઓ સાથે જન્મોત્સવ ઊજવાય છે અને ‘નંદ ઘેર આનંદ ભયો’ જેવા ગીતો ગવાય છે. પછી મૂર્તિને પંચામૃતથી સ્નાન કરાવી, જળથી શુદ્ધ કરી, નવાં વસ્ત્ર અને શણગાર કરાવો. ચંદનનું તિલક, તુલસીદળ અર્પણ કરી માખણ-મિસરી અને ભોગ ધરાવો. છેલ્લે આરતી કરી પારણાને ઝુલાવો. ભક્તો વારાફરતી પારણું ઝુલાવી બાળ કૃષ્ણને વધાવે છે.

ગુજરાતમાં ઉજવણીની રીત

ગુજરાતમાં જન્માષ્ટમી ભક્તિ અને ઉલ્લાસ બંને સાથે ઊજવાય છે. પુષ્ટિમાર્ગની હવેલીઓમાં બાળ કૃષ્ણની સેવા, શૃંગાર અને નંદોત્સવનું વિશેષ મહત્વ છે. દ્વારકા અને ડાકોર જેવાં કૃષ્ણ મંદિરોમાં મધ્યરાત્રિએ જન્મોત્સવ ઊજવાય છે. ઘણે ઠેકાણે બીજા દિવસે નંદોત્સવ અને મટકી ફોડવાનો કાર્યક્રમ થાય છે. વિધિની વિગતો દરેક પરિવાર અને સંપ્રદાય પ્રમાણે થોડી જુદી હોય છે, એટલે તમારા ઘરની પરંપરા પ્રમાણે ચાલવું શ્રેષ્ઠ છે.

પારણાં અને પ્રસાદ

મધ્યરાત્રિની પૂજા પછી પ્રસાદ વહેંચીને પારણાં કરવાનો રિવાજ છે. પારણાં પણ તિથિ અને નક્ષત્રના સમય પર આધાર રાખે છે, તેથી પંચાંગ જોઈને સમય નક્કી કરવો. કેટલાક ઘરોમાં બીજા દિવસે સવારે પારણાં થાય છે. પ્રસાદમાં પંજરી, માખણ-મિસરી, દૂધપાક કે મીઠાઈ હોઈ શકે. વ્રત ખોલતી વખતે હળવો આહાર લેવો, અને પ્રસાદ પરિવાર તથા પડોશીઓ સાથે વહેંચવો, કારણ કે જન્માષ્ટમીનો આનંદ સૌની સાથે વહેંચવાનો છે.

ઘરે જન્માષ્ટમી પૂજા કેવી રીતે કરવી

  1. વ્રતનો સંકલ્પ લો સવારે સ્નાન કરી શ્રીકૃષ્ણનું સ્મરણ કરી વ્રતનો સંકલ્પ કરો અને પોતાની શક્તિ પ્રમાણે ઉપવાસ કે ફરાળ નક્કી કરો.
  2. પૂજા સ્થાન તૈયાર કરો સાંજે પૂજા સ્થાન સ્વચ્છ કરો, નાનો પારણો ગોઠવો અને પંચામૃત, તુલસીદળ, ચંદન, માખણ-મિસરી જેવી સામગ્રી તૈયાર રાખો.
  3. મધ્યરાત્રિએ જન્મોત્સવ ઊજવો મધ્યરાત્રિના સમયે ભજન કરો અને શંખનાદ તથા ઘંટ સાથે બાળ કૃષ્ણના જન્મને વધાવો.
  4. અભિષેક અને શણગાર કરો મૂર્તિને પંચામૃતથી સ્નાન કરાવી, જળથી શુદ્ધ કરી, નવાં વસ્ત્ર પહેરાવી તિલક કરો અને તુલસીદળ અર્પણ કરો.
  5. ભોગ ધરાવી આરતી કરો માખણ-મિસરી અને પંજરીનો ભોગ ધરાવી આરતી કરો, પછી પારણું ઝુલાવો.
  6. પ્રસાદ વહેંચી પારણાં કરો પંચાંગ પ્રમાણે યોગ્ય સમયે પ્રસાદ લઈ પારણાં કરો અને પ્રસાદ પરિવાર સાથે વહેંચો.

સામાન્ય પ્રશ્નો

શું જન્માષ્ટમીનું વ્રત નિર્જળા જ રાખવું પડે?

નિર્જળા વ્રત ફરજિયાત નથી. પરંપરામાં ફળાહાર, દૂધ અને ફરાળી વસ્તુઓ સાથે વ્રત રાખવાની રીત પણ ચાલે છે. સ્વાસ્થ્ય નબળું હોય તો પોતાની સ્થિતિ અને ઘરના વડીલોની સલાહ પ્રમાણે નિર્ણય લેવો.

જન્માષ્ટમી શ્રાવણમાં આવે કે ભાદરવામાં?

એ સામાન્ય ગૂંચવણ છે. પૂર્ણિમાંત પંચાંગ (ઉત્તર ભારત) અને અમાંત પંચાંગ (ગુજરાત) મહિનાનું નામ એક માસના ફરકથી ગણે છે, પણ કૃષ્ણ પક્ષની અષ્ટમી એ જ દિવસ રહે છે. ગુજરાતમાં તેને શ્રાવણ વદ આઠમ કહેવાય છે.

જો અષ્ટમી બે દિવસ આવે તો કયા દિવસે પૂજા કરવી?

એવું થાય તો પંચાંગમાં તે વર્ષ માટે આપેલા સ્થાનિક મુહૂર્ત પ્રમાણે નક્કી કરવું. ઘણા ઘરો માત્ર સ્થાનિક સમય મુજબ રાતે જન્મના સમયે પૂજા કરે છે, અને કેટલાક સંપ્રદાયો જુદી પરંપરા અનુસરે છે, તેથી પોતાના મંદિર કે વડીલની રીત પાળવી.

Dharmayana Background

સંપૂર્ણ Dharmayana અનુભવ માટે

Dharmayana App

Google PlayApp Store