હિંદુ મહિનાઓના નામ: ચૈત્રથી ફાગણ સુધીનો ક્રમ અને મહત્વ
તિથિ અને મહિનાની સાચી સમજ

Abhilash Ramakrishna
22 નવેમ્બર 2026 • 4 મિનિટ
હિંદુ મહિનાઓના નામ બાર છે અને તેનો ક્રમ ચૈત્રથી શરૂ થઈને ફાગણ સુધી ચાલે છે: ચૈત્ર, વૈશાખ, જેઠ, અષાઢ, શ્રાવણ, ભાદરવો, આસો, કારતક, માગશર, પોષ, મહા અને ફાગણ. આ મહિનાઓ ચંદ્રની ગતિ પર આધારિત છે, એટલે ઋતુ અને તહેવારો સાથે તેમનો ગાઢ સંબંધ છે. ગુજરાતમાં વપરાતા નામો અને ક્રમ નીચે સમજાવ્યા છે.
ચંદ્રમાસ કેવી રીતે બને છે
હિંદુ પંચાંગનો એક મહિનો ચંદ્રની કળા પ્રમાણે ગણાય છે. એક પૂનમથી બીજી પૂનમ સુધીનો સમય લગભગ સાડા ઓગણત્રીસ દિવસનો હોય છે, એટલે ચંદ્રવર્ષ સૌર વર્ષ કરતાં થોડું નાનું પડે છે. આ તફાવત પૂરવા માટે લગભગ દર ત્રણ વર્ષે એક અધિક માસ ઉમેરાય છે, જેને આપણે પુરુષોત્તમ માસ પણ કહીએ છીએ.
દરેક મહિનાનું નામ તે મહિનાની પૂનમે ચંદ્ર જે નક્ષત્રની નજીક હોય તેના પરથી પડ્યું છે. ચૈત્ર નામ ચિત્રા નક્ષત્ર પરથી અને વૈશાખ વિશાખા નક્ષત્ર પરથી આવ્યું, એમ આખી યાદી બની છે.
ગુજરાતનો અમાંત ક્રમ
મહિનાની ગણતરી બે રીતે થાય છે. ઉત્તર ભારતમાં પૂર્ણિમાંત પદ્ધતિ ચાલે છે, જેમાં મહિનો પૂનમે પૂરો થાય. ગુજરાતમાં અમાંત પદ્ધતિ ચાલે છે, જેમાં મહિનો અમાસે પૂરો થાય અને નવો મહિનો સુદ એકમથી શરૂ થાય.
તેથી એક જ તિથિનું મહિનાનું નામ ગુજરાતી પંચાંગમાં અને ઉત્તર ભારતના પંચાંગમાં એક મહિનાના અંતરે જોવા મળે છે. ગુજરાતી પંચાંગ જે નામ આપે તે જ તમારા માટે સાચું ગણવું.
ચૈત્રથી અષાઢ સુધીના મહિનાઓ
- ચૈત્ર: સંસ્કૃત પરંપરામાં વર્ષનો પ્રથમ મહિનો ગણાય છે. ચૈત્ર સુદ નવમીએ રામ નવમી ઉજવાય છે.
- વૈશાખ: ઉનાળાનો મહિનો. તેમાં અખા ત્રીજ આવે છે.
- જેઠ: સૌથી ગરમીના દિવસો. નિર્જળા એકાદશી આ મહિનામાં આવે છે.
- અષાઢ: વર્ષાની શરૂઆત. અષાઢી બીજે ભગવાન જગન્નાથની રથયાત્રા નીકળે છે.
શ્રાવણથી કારતક સુધીના મહિનાઓ
- શ્રાવણ: શિવભક્તિનો મહિનો. સોમવારના વ્રત અને વ્રતોની હારમાળા આ સમયે ચાલે છે.
- ભાદરવો: ગણેશ ચતુર્થી અને શ્રાદ્ધપક્ષનો સમય. ભાદરવા વદ પક્ષમાં પિતૃઓનું સ્મરણ કરાય છે.
- આસો: નવરાત્રિ અને દશેરા આ મહિનામાં આવે છે. આસો વદ અમાસે દિવાળી ઉજવાય છે.
- કારતક: ગુજરાતમાં કારતક સુદ એકમ બેસતું વર્ષ છે. લાભ પાંચમ અને દેવ ઉઠી એકાદશી પણ આ મહિનામાં આવે છે.
માગશરથી ફાગણ સુધીના મહિનાઓ
- માગશર: શિયાળાની શરૂઆત. આ મહિનાને ભગવાન કૃષ્ણે ગીતામાં પોતાની વિભૂતિ કહ્યો છે.
- પોષ: કડકડતી ઠંડી. ઉત્તરાયણ પહેલાંના દિવસો આ મહિનામાં આવે છે.
- મહા: વસંત પંચમી અને મહાશિવરાત્રિનો મહિનો.
- ફાગણ: વસંતનો રંગ. હોળી અને ધુળેટી ફાગણની પૂનમ અને તે પછીના દિવસે આવે છે.
સુદ અને વદ પક્ષ
દરેક મહિનાના બે ભાગ હોય છે. અમાસથી પૂનમ સુધી ચંદ્ર વધે તે સુદ કે શુક્લ પક્ષ, અને પૂનમથી અમાસ સુધી ઘટે તે વદ કે કૃષ્ણ પક્ષ. દરેક પક્ષમાં પંદર તિથિ હોય છે.
તહેવારની તારીખ કહેતી વખતે મહિનો, પક્ષ અને તિથિ ત્રણેય બોલાય છે, જેમ કે કારતક સુદ એકમ. આ ત્રણ જાણી લો એટલે કોઈ પણ પંચાંગ તમને સહેલાઈથી સમજાશે.
પંચાંગ જોતાં ધ્યાન રાખવા જેવું
તહેવારની અંગ્રેજી તારીખ દર વર્ષે બદલાય છે, કારણ કે ચંદ્રમાસ અને સૌર વર્ષનો મેળ બેસતો નથી. તેથી તારીખ યાદ રાખવાને બદલે મહિનો અને તિથિ યાદ રાખો, અને દર વર્ષે તમારા સ્થાનિક ગુજરાતી પંચાંગમાંથી તપાસી લો.
સૌરાષ્ટ્ર, કચ્છ અને દક્ષિણ ગુજરાતમાં કેટલીક વાર તિથિની ગણતરીમાં એક દિવસનો ફેર આવી શકે છે. પૂજા અને વ્રતના મુહૂર્ત માટે તમારા ગામ કે શહેરના પંચાંગ અથવા કુટુંબના પંડિત પર આધાર રાખવો ઉત્તમ છે.
સામાન્ય પ્રશ્નો
અધિક માસ એટલે શું અને તે ક્યારે આવે છે?
અધિક માસ ચંદ્રવર્ષ અને સૌર વર્ષ વચ્ચેનો તફાવત પૂરવા માટે લગભગ દર ત્રણ વર્ષે ઉમેરાતો તેરમો મહિનો છે. તેનું નામ તે વર્ષના મહિનાના નામ પરથી જ પડે છે, અને તેને પુરુષોત્તમ માસ કહી ભજન-પૂજા કરવાની પ્રથા છે.
ગુજરાતી અને હિન્દી પંચાંગમાં મહિનાનું નામ કેમ જુદું હોય છે?
ગુજરાતમાં અમાંત ગણતરી ચાલે છે, એટલે મહિનો અમાસે પૂરો થાય છે, જ્યારે ઉત્તર ભારતમાં પૂનમે પૂરો થાય છે. તેથી વદ પક્ષની તિથિનું મહિનાનું નામ બંને જગ્યાએ એક મહિનાના અંતરે આવે છે, પણ સુદ પક્ષમાં બંને સમાન રહે છે.
શું હિંદુ મહિનો અંગ્રેજી મહિના સાથે બરાબર બેસે છે?
સામાન્ય રીતે નહીં. હિંદુ મહિનો ચંદ્રની તિથિ પર ચાલે છે, જ્યારે અંગ્રેજી મહિનો સૌર ગણતરી પર, એટલે ચૈત્ર કે કારતક જેવો મહિનો દર વર્ષે થોડા દિવસ આગળ કે પાછળ શરૂ થાય છે. તહેવાર માટે હંમેશાં તે વર્ષનું પંચાંગ જોવું.


