હનુમાન ચાલીસા અર્થ સાથે પાઠ: ગુજરાતી સમજૂતી અને નિયમો
અર્થ સમજીને પાઠ, ભાવથી ભક્તિ

Sunil Chaurasia
19 નવેમ્બર 2026 • 4 મિનિટ
હનુમાન ચાલીસા અર્થ સમજીને વાંચીએ તો પાઠ માત્ર શબ્દોનું ઉચ્ચારણ નથી રહેતો, પ્રાર્થના બની જાય છે. હનુમાન ચાલીસા એ હનુમાનજીની સ્તુતિનો 40 ચોપાઈનો પાઠ છે, જે અવધી ભાષામાં રચાયેલો છે. પરંપરા તેના રચયિતા તરીકે તુલસીદાસજીને માને છે. ગુજરાતના ઘણા ઘરોમાં મંગળવાર અને શનિવારે તેનો પાઠ થાય છે. અહીં તેના ભાગોનો સરળ ગુજરાતી અર્થ અને પાઠના નિયમો સમજાવ્યા છે.
હનુમાન ચાલીસાની રચના
ચાલીસા નામ ચાલીસ સંખ્યા પરથી આવ્યું છે. પાઠની શરૂઆતમાં બે દોહા આવે છે, પછી 40 ચોપાઈ આવે છે અને અંતે એક સમાપન દોહો આવે છે. ભાષા અવધી છે, એટલે ઘણા ગુજરાતી વાચકને કેટલાક શબ્દો અજાણ્યા લાગે છે. અર્થ જાણ્યા પછી એ જ શબ્દો પોતીકા લાગવા માંડે છે.
પરંપરા અનુસાર તુલસીદાસજીએ રામચરિતમાનસ પણ લખ્યું છે. ચાલીસામાં રામભક્ત તરીકે હનુમાનજીનું ગુણગાન છે. તેથી તેમાં વારંવાર શ્રી રામનું સ્મરણ આવે છે.
શરૂઆતના દોહાનો અર્થ
પહેલા દોહામાં ગુરુના ચરણકમળની રજથી મનરૂપી દર્પણને સાફ કરવાની વાત છે. પછી શ્રી રઘુવરના નિર્મળ યશનું વર્ણન કરવાનો સંકલ્પ છે. એટલે પાઠ કરતા પહેલાં મનને શાંત અને શુદ્ધ કરવાનો ભાવ અહીં જ મૂકાયો છે.
બીજા દોહામાં ભક્ત પોતાને બુદ્ધિહીન ગણીને હનુમાનજીનું સ્મરણ કરે છે. તે બળ, બુદ્ધિ અને વિદ્યાની પ્રાર્થના કરે છે અને સાથે દુઃખ અને વિકારો દૂર થાય એમ માગે છે. નમ્રતા અહીં પાઠનો પાયો છે.
ચોપાઈઓનો ભાવાર્થ
શરૂઆતની ચોપાઈઓમાં હનુમાનજીના ગુણોનું વર્ણન છે. તેમને જ્ઞાન અને ગુણના સાગર કહ્યા છે અને અંજનીપુત્ર તથા પવનપુત્ર નામે ઓળખાવ્યા છે. તેમનું બળ અને સેવાભાવ બંને સાથે બતાવ્યા છે.
મધ્યભાગમાં રામકાજના પ્રસંગો ક્રમ પ્રમાણે આવે છે. તેમાં સીતાજીની શોધ અને લંકામાં પ્રવેશનો પ્રસંગ આવે છે. સંજીવની લાવીને લક્ષ્મણજીના પ્રાણ બચાવવાની વાત પણ છે. ભરત સમાન ભાઈ કહીને શ્રી રામે કરેલી પ્રશંસાનો ઉલ્લેખ પણ મળે છે.
આગળની ચોપાઈઓમાં ભક્તની વિનંતી છે. સંકટ કપાય અને ભય દૂર રહે એવી પ્રાર્થના છે. 'જય જય જય હનુમાન ગોસાઈ' જેવી પંક્તિઓ કૃપાની યાચના તરીકે આવે છે. અંતે દોહામાં રામ, લક્ષ્મણ અને સીતાજી સાથે હૃદયમાં વસવાની પ્રાર્થના છે.
પાઠના નિયમો
પાઠ સ્નાન પછી સ્વચ્છ વસ્ત્રો પહેરીને કરવો સારો ગણાય છે. હનુમાનજીની છબી કે મૂર્તિ સામે બેસીને, શાંત જગ્યાએ પાઠ કરવાની પરંપરા છે. દીવો કરીને ગોળ-ચણા કે અન્ય પ્રસાદ ધરાવનારા પણ ઘણા છે.
પરંપરામાં મંગળવાર અને શનિવાર હનુમાનજીના દિવસો ગણાય છે. ઘણા લોકો રોજ સવારે પાઠ કરે છે, તો કેટલાક નિયત સંખ્યામાં પાઠનો સંકલ્પ લે છે. કેટલાક ઘરોમાં એક જ બેઠકે 108 પાઠની પરંપરા પણ છે. આવા નિયમો કુટુંબ અને સંપ્રદાય પ્રમાણે જુદા હોઈ શકે છે, એટલે તમારા ઘરની પરંપરા મુખ્ય રહે.
ઉચ્ચારણ અને ભાવ
શુદ્ધ ઉચ્ચારણ મહત્વનું છે, પણ ભાવ તેનાથી પણ વધારે. અવધી શબ્દો ધીમે ધીમે બોલવા, જેથી દરેક પંક્તિનો અર્થ મનમાં ઊતરે. શરૂઆતમાં છાપેલી પોથી જોઈને વાંચવામાં કોઈ દોષ નથી.
જો ઉચ્ચારણમાં શંકા હોય તો કોઈ જાણકાર પાસેથી એકવાર સાંભળી લેવું. કંઠસ્થ કરવાનો આગ્રહ રાખ્યા વિના રોજ થોડું થોડું વાંચવું. સમય જતાં પંક્તિઓ આપોઆપ યાદ રહી જાય છે.
રોજિંદા જીવનમાં પાઠ
એક દિવસે એક ચોપાઈનો અર્થ વિચારીને પાઠ કરવાનો પ્રયોગ કરી જુઓ. આમ કરવાથી 40 દિવસમાં આખી ચાલીસાનો અર્થ તમારો પોતાનો થઈ જાય છે. સવારે કે સાંજે નિયત સમય રાખશો તો પાઠ આદત બનશે.
પાઠ કોઈ સોદો નથી, શ્રદ્ધાની અભિવ્યક્તિ છે. સંકટના સમયે જ નહીં, સામાન્ય દિવસોમાં પણ તેનું સ્મરણ મનને સ્થિર રાખે છે. એ જ આ પાઠની સાચી પૂંજી છે.
સામાન્ય પ્રશ્નો
હનુમાન ચાલીસા ગુજરાતી લિપિમાં વાંચીને પાઠ કરી શકાય?
હા, સામાન્ય રીતે ગુજરાતી લિપિમાં છાપેલી પોથી જોઈને પાઠ કરવામાં કોઈ બાધ નથી. મહત્વ ભાવ અને શુદ્ધ ઉચ્ચારણનું છે. અવધી શબ્દોના ઉચ્ચારણ માટે કોઈ જાણકાર પાસેથી એકવાર સાંભળી લેવું સારું.
હનુમાન ચાલીસાનો પાઠ કયા સમયે કરવો સારો?
પરંપરામાં સવારનો સમય શાંત ગણાય છે, પણ સાંજે પણ પાઠ થાય છે. સમય કરતાં નિયમિતતા વધારે મહત્વની છે. જો પાઠ ચૂકી જવાય તો અપરાધભાવ રાખ્યા વિના બીજા દિવસે ફરી શરૂ કરવો.
સ્નાન કર્યા વગર હનુમાન ચાલીસા વાંચી શકાય?
આ બાબતમાં પરંપરા કુટુંબે કુટુંબે જુદી છે. ઘણા લોકો સ્નાન પછી જ પાઠ કરે છે, પણ સંકટ કે ભયના સમયે મનમાં સ્મરણ કરવામાં કોઈ અટકાયત નથી. તમારા ઘરની રીત પ્રમાણે ચાલવું.


