ગાયત્રી મંત્રનો અર્થ અને જાપ કરવાની રીત
મંત્રના શબ્દોમાં બુદ્ધિનો પ્રકાશ

Aditya Pandey
19 નવેમ્બર 2026 • 4 મિનિટ
ગાયત્રી મંત્રનો અર્થ સરળ શબ્દોમાં આટલો છે: અમે એ તેજસ્વી પરમ તત્ત્વનું ધ્યાન ધરીએ છીએ, જે સૂર્યરૂપે સમગ્ર સૃષ્ટિને પ્રકાશ આપે છે, અને તે અમારી બુદ્ધિને સાચા માર્ગે પ્રેરે. આ મંત્ર સદીઓથી રોજિંદા જપમાં બોલાય છે, અને તેનો ભાવ સમજીને જપ કરો તો મન વધુ સ્થિર થાય છે.
મંત્ર અને તેનો સ્રોત
ગાયત્રી મંત્ર વૈદિક પરંપરાનો મંત્ર છે અને તેનો સંબંધ ઋગ્વેદ સાથે જોડાય છે. તેનો છંદ ગાયત્રી છંદ છે, જેના પરથી તેને ગાયત્રી મંત્ર કહેવાય છે. સવિતા એટલે સૂર્યરૂપે પ્રેરણા આપનાર તત્ત્વ એ તેના દેવતા ગણાય છે.
મંત્ર આ પ્રમાણે છે: ઓમ ભૂર્ભુવઃ સ્વઃ, તત્સવિતુર્વરેણ્યં, ભર્ગો દેવસ્ય ધીમહિ, ધિયો યો નઃ પ્રચોદયાત્. સંસ્કારની પરંપરામાં તેને ઘણા ઘરોમાં બાળકને ઉપનયન વખતે શીખવવામાં આવે છે.
ગાયત્રી મંત્ર શબ્દાર્થ
દરેક શબ્દનો અર્થ સમજીએ તો આખો ભાવ સ્પષ્ટ થાય છે.
- ઓમ: પરમ તત્ત્વનો આદિ નાદ.
- ભૂઃ, ભુવઃ, સ્વઃ: ભૂલોક, અંતરિક્ષ અને સ્વર્ગ, એટલે આખું વિશ્વ.
- તત્: તે પરમ તત્ત્વ.
- સવિતુઃ: સૂર્યરૂપે પ્રેરણા આપનારનું.
- વરેણ્યં: વરણ કરવા યોગ્ય, શ્રેષ્ઠ.
- ભર્ગઃ: તેજ, જે અજ્ઞાનને બાળે છે.
- દેવસ્ય: દિવ્ય દેવનું.
- ધીમહિ: અમે ધ્યાન ધરીએ છીએ.
- ધિયઃ: બુદ્ધિઓને.
- યઃ નઃ: જે અમારી.
- પ્રચોદયાત્: પ્રેરણા આપે, આગળ દોરે.
આખા મંત્રનો ભાવાર્થ
શબ્દો જોડીએ તો ભાવ બને છે: ભૂલોક, અંતરિક્ષ અને સ્વર્ગમાં વ્યાપેલા, શ્રેષ્ઠ અને તેજસ્વી દેવનું અમે ધ્યાન કરીએ છીએ; તે અમારી બુદ્ધિને સદ્માર્ગે પ્રેરે. અહીં કંઈ માંગણી નથી, ધન કે સુખની યાદી નથી. માગણી ફક્ત એક જ છે: બુદ્ધિ સ્પષ્ટ અને સાચી દિશામાં ચાલે. એટલે આ મંત્ર વિદ્યાર્થીઓ અને કામ કરનારાઓ બંનેને પ્રિય છે.
ગાયત્રી મંત્ર જાપ કરવાની રીત
સામાન્ય રીતે જપ માટે સવારનો શાંત સમય પસંદ કરાય છે, ખાસ કરીને સૂર્યોદય પહેલાં કે તે સમયે. સ્નાન કરીને સ્વચ્છ વસ્ત્રો પહેરો, આસન પર સીધી પીઠે બેસો અને પૂર્વ તરફ મુખ રાખવાની પરંપરા છે.
જપમાળાથી 108 વાર જપ કરવાની પ્રથા વ્યાપક છે. નવા સાધકો માટે 11 કે 21 વારથી શરૂ કરવું સહજ રહે છે. ઉચ્ચાર ધીમો, સ્પષ્ટ અને શબ્દે શબ્દે રાખો. જપ મોટેથી, ધીમા અવાજે કે મનમાં, ત્રણેય રીતે થાય છે, અને ઘણી પરંપરામાં મનમાં થતો જપ વધુ શ્રેષ્ઠ ગણાય છે.
પરંપરા પ્રમાણે ભેદ
ગાયત્રી ઉપાસનાના નિયમો બધા ઘરમાં એકસરખા નથી. કેટલીક પરંપરામાં ત્રણ સંધ્યા, એટલે સવાર, બપોર અને સાંજે જપની પ્રથા છે, તો કેટલીકમાં ફક્ત સવારનો જપ પૂરતો ગણાય છે. ગુજરાતમાં ઘણા પરિવારોમાં ઉપનયન સંસ્કાર પછી સંધ્યાવંદન સાથે આ જપ જોડાય છે. તમારા કુટુંબની કે ગુરુની પરંપરા જે કહેતી હોય, તે પ્રમાણે ચાલવું સૌથી સાચું છે.
જપ સમયે ધ્યાન રાખવાની વાતો
સૌથી સામાન્ય ભૂલ ઉતાવળ અને અશુદ્ધ ઉચ્ચાર છે. અર્થ જાણ્યા વિના ફક્ત સંખ્યા પૂરી કરવા જપ કરવો, તેનાથી મન એકાગ્ર થતું નથી. દરરોજ થોડા, પણ નિયમિત જપ વધુ ટકે છે. જપ પછી એક-બે મિનિટ મૌન બેસો અને શ્વાસ પર ધ્યાન રાખો. મંત્ર તમારા રોજના કામમાં બુદ્ધિની સ્પષ્ટતા માટેની એક શાંત શરૂઆત બની શકે છે.
સામાન્ય પ્રશ્નો
ગાયત્રી મંત્રનો જાપ રોજ કેટલી વાર કરવો જોઈએ?
અનેક પરંપરામાં 108 વારનો જપ આદર્શ મનાય છે, પણ એ ફરજિયાત નિયમ નથી. શરૂઆતમાં 11 કે 21 વાર નિયમિત કરવો વધુ સારું છે, અને પછી ધીમે ધીમે સંખ્યા વધારી શકાય.
શું ગાયત્રી મંત્રનો જપ સવાર સિવાય બીજા સમયે કરી શકાય?
સવાર આદર્શ ગણાય છે, પણ ઘણા લોકો બપોરે કે સાંજે પણ જપ કરે છે. જે સમયે મન શાંત રહે અને તમે નિયમિત બેસી શકો, એ સમય જ તમારા માટે શ્રેષ્ઠ છે.
ગાયત્રી મંત્રમાં સૂર્યનો ઉલ્લેખ કેમ છે?
ગાયત્રી મંત્રમાં 'ભર્ગ' શબ્દ તેજ માટે છે, જે અજ્ઞાનરૂપી અંધકારને દૂર કરે છે. ઘણા સાધકો તેને ભૌતિક સૂર્ય નહિ, પણ અંતરના પ્રકાશ તરીકે સમજીને ધ્યાન કરે છે.


