દ્વારકાધીશ મંદિરનું મહત્વ અને દ્વારકા ચારધામ
ગોમતીના કિનારે દ્વારકાધીશનું ધામ

Aditya Pandey
19 નવેમ્બર 2026 • 4 મિનિટ
દ્વારકાધીશ મંદિરનું મહત્વ એ છે કે ગુજરાતના પશ્ચિમ છેડે ગોમતી નદી અને અરબી સમુદ્રના કિનારે આવેલું આ ધામ શ્રીકૃષ્ણની નગરી તરીકે પૂજાય છે. હિન્દુ પરંપરામાં દ્વારકા ચારધામમાંનું પશ્ચિમનું ધામ ગણાય છે, અને સાત મોક્ષદાયી પુરીઓમાં પણ તેનું નામ આવે છે. અહીં દ્વારકાધીશને રાજા તરીકે પૂજવામાં આવે છે, એટલે દર્શનનો ભાવ પણ રાજાના દરબારમાં જવા જેવો હોય છે.
દ્વારકાધીશનું સ્થાન અને પરંપરા
પરંપરા પ્રમાણે શ્રીકૃષ્ણ મથુરા છોડીને સમુદ્રકિનારે દ્વારકા નગરી વસાવીને ત્યાંથી રાજ્ય ચલાવતા હતા. એ માન્યતાને કારણે અહીં બિરાજતા સ્વરૂપને દ્વારકાધીશ, એટલે દ્વારકાના અધિપતિ, કહેવામાં આવે છે. ભાગવત જેવા ગ્રંથોમાં દ્વારકાનું વર્ણન આવે છે અને શ્રદ્ધાળુઓ માટે તે કૃષ્ણલીલાનું જીવંત સ્થાન છે.
મંદિર ગોમતી નદીના કિનારે છે અને દર્શને આવનારા ઘણા ભક્તો પહેલાં ગોમતી સ્નાન કરે છે. સ્નાન પછી મંદિરમાં પ્રવેશ કરવાની રીત વર્ષોથી ચાલી આવે છે.
દ્વારકા ચારધામમાં કેવી રીતે ગણાય છે
દ્વારકા ચારધામ એટલે દેશની ચારે દિશામાં આવેલાં ચાર મહાન તીર્થ. પરંપરાગત યાદીમાં બદરીનાથ ઉત્તરમાં, રામેશ્વરમ દક્ષિણમાં, જગન્નાથપુરી પૂર્વમાં અને દ્વારકા પશ્ચિમમાં આવે છે. ચારે ધામની યાત્રા કરવી એ જીવનની મોટી આકાંક્ષા મનાય છે.
આ ચારધામની વ્યવસ્થા આદિ શંકરાચાર્ય સાથે જોડવામાં આવે છે, અને દ્વારકામાં શારદા પીઠ આવેલી છે. આ બાબતે પરંપરા અને સ્રોત પ્રમાણે વિગતો થોડી અલગ કહેવાય છે, એટલે યાત્રા પહેલાં તમારા ગુરુ કે પરંપરાના જાણકાર પાસેથી સમજી લેવું સારું.
ચારધામ અને છોટા ચારધામ વચ્ચેનો ફરક
ઘણા લોકો ચારધામ અને હિમાલયના છોટા ચારધામને એક સમજી બેસે છે. હિમાલયની યાત્રામાં ઉત્તરાખંડનાં ચાર સ્થાન, યમુનોત્રી, ગંગોત્રી, કેદારનાથ અને બદરીનાથ, આવે છે. દ્વારકા એ મોટા ચારધામનો ભાગ છે, છોટા ચારધામનો નહીં. આ ફરક યાત્રાનું આયોજન કરતી વખતે જાણવો જરૂરી છે.
દર્શન અને દિવસક્રમ
મંદિરમાં દિવસ દરમિયાન મંગળા આરતીથી લઈને શયન સુધીના જુદા જુદા દર્શન હોય છે. દરેક દર્શનનો સમય અને ક્રમ મંદિર તરફથી નક્કી થાય છે અને ઋતુ કે તહેવાર પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે, એટલે જવા પહેલાં મંદિરની સત્તાવાર માહિતી જોઈ લેવી.
દ્વારકાધીશને થાળ ધરાવવાની અને પ્રસાદ વહેંચવાની પરંપરા છે. મંદિરના શિખર પર ધજા ચડાવવાનો ભાવ પણ ભક્તોમાં ખૂબ જાણીતો છે, અને ધજા દિવસમાં ઘણી વાર બદલાય છે એમ કહેવાય છે. સંખ્યા અને વિધિની ચોક્કસ વિગત સ્થાનિક પૂજારી પાસેથી જાણવી સારી.
તહેવારો અને યાત્રાનો સમય
જન્માષ્ટમી એ દ્વારકાનો સૌથી મોટો ઉત્સવ ગણાય છે, કારણ કે અહીં શ્રીકૃષ્ણ જન્મોત્સવ રાજાધિરાજના ભાવથી ઉજવાય છે. તેની તારીખ દર વર્ષે ચંદ્ર પંચાંગ પ્રમાણે બદલાય છે, એટલે ગુજરાતી પંચાંગ જોઈને નક્કી કરવું. દિવાળી, બેસતું વર્ષ અને હોળી વખતે પણ મંદિરમાં વિશેષ દર્શન અને શણગાર હોય છે.
તહેવારોમાં ભીડ ખૂબ હોય છે. શાંતિથી દર્શન કરવા હોય તો સામાન્ય દિવસો પસંદ કરવા અને વહેલી સવારે જવું વધુ સુગમ રહે છે.
યાત્રા પહેલાં શું ધ્યાનમાં રાખવું
દ્વારકાની યાત્રાને ઘણા લોકો નજીકનાં સ્થાનો સાથે જોડે છે. નજીકમાં નાગેશ્વર જ્યોતિર્લિંગ અને બેટ દ્વારકા આવેલાં છે, જે ભક્તોમાં જાણીતાં છે. બેટ દ્વારકા માટે દરિયાઈ માર્ગે બોટ લેવી પડે છે.
મંદિરમાં પ્રવેશ વખતે નમ્ર અને સાદા પોશાકનો ભાવ રાખો, અને ફોટા કે મોબાઇલ અંગેના નિયમો મંદિરના સૂચનો પ્રમાણે પાળો. દર્શન શાંતિથી કરો અને પૂજારીની સૂચનાઓનું માન રાખો, એટલે યાત્રા શ્રદ્ધાપૂર્વક પૂરી થશે.
સામાન્ય પ્રશ્નો
શું દ્વારકા છોટા ચારધામમાં આવે છે?
ના, આ બંને અલગ છે. ચારધામમાં બદરીનાથ, દ્વારકા, પુરી અને રામેશ્વરમ ગણાય છે, જ્યારે છોટા ચારધામ ઉત્તરાખંડનાં ચાર હિમાલયી સ્થાનની યાત્રા છે. દ્વારકા ફક્ત મોટા ચારધામનો ભાગ છે.
દ્વારકાધીશના દર્શન પહેલાં ગોમતી સ્નાન જરૂરી છે?
પરંપરા પ્રમાણે ગોમતી સ્નાન કરીને દર્શન કરવાનો ભાવ છે, પણ તે ફરજિયાત નથી. સમય અને સગવડ પ્રમાણે ઘણા ભક્તો ફક્ત હાથપગ ધોઈને પણ દર્શને જાય છે.
દ્વારકા દર્શન માટે સૌથી સારો સમય કયો?
તહેવાર અને રજાના દિવસોમાં ભીડ વધારે હોય છે, એટલે સામાન્ય દિવસો વધુ સરળ રહે છે. ઉત્સવનો અનુભવ જોઈતો હોય તો જન્માષ્ટમી જેવા દિવસો પસંદ કરી શકાય, પણ તેના માટે વધુ સમય અને ધીરજ રાખવી પડે.


