દિવાળીના પાંચ દિવસનું મહત્વ: ધનતેરસથી ભાઈબીજ સુધી
પાંચ દિવસ, પાંચ ભાવ, એક ઉત્સવ

Sunil Chaurasia
20 નવેમ્બર 2026 • 5 મિનિટ
દિવાળીના પાંચ દિવસનું મહત્વ સમજવા માટે દરેક દિવસને તેના પોતાના હેતુ સાથે જોવો પડે. ધનતેરસથી શરૂ થતો આ ઉત્સવ ક્રમશઃ આરોગ્ય અને સંપત્તિથી, અંધકાર પરના વિજય, લક્ષ્મીપૂજન અને નવા વર્ષ થઈને ભાઈ-બહેનના સ્નેહ સુધી પહોંચે છે. ગુજરાતમાં આ પાંચ દિવસ ઘર, વેપાર અને પરિવાર ત્રણેને એકસાથે જોડે છે.
ધનતેરસ: આરોગ્ય અને સંપત્તિનું સ્મરણ
પાંચ દિવસની શરૂઆત ધનતેરસથી થાય છે. આ દિવસ આસો વદ તેરસે આવે છે. પરંપરામાં આ દિવસે ધન્વંતરિનું સ્મરણ કરવામાં આવે છે, જેમને આયુર્વેદના દેવતા માનવામાં આવે છે, અને સાથે લક્ષ્મીની પણ પૂજા થાય છે. એટલે આ દિવસ સંપત્તિ જેટલો જ સ્વાસ્થ્યનો પણ છે.
ઘણા પરિવારો આ દિવસે સોનું, ચાંદી કે વાસણ ખરીદે છે. વેપારીઓ ચોપડાની ખરીદી કરે છે અને હિસાબના નવા ચોપડા તૈયાર રાખે છે. ખરીદી નાની હોય તો પણ ચાલે; મહત્વ શુભ શરૂઆતનું છે, રકમનું નથી. સાંજે ઘરના આંગણામાં દીવા પ્રગટાવવાની પ્રથા પણ ઘણા ઘરોમાં છે.
નરક ચતુર્દશી: અંધકાર પર વિજય
ધનતેરસ નરક ચતુર્દશી બંને દિવસો એકબીજાની નજીક આવે છે, અને બીજા દિવસને કાળી ચૌદસ પણ કહેવાય છે. એક પ્રચલિત કથા અનુસાર ભગવાન કૃષ્ણે નરકાસુરનો વધ કર્યો હતો, અને તેની યાદમાં આ દિવસ ઉજવાય છે. આ કથા અસત્ય અને અંધકાર પર સત્યના વિજયનું પ્રતીક ગણાય છે.
આ દિવસે વહેલી સવારે અભ્યંગ સ્નાન કરવાની પરંપરા છે, એટલે કે તેલથી શરીરે માલિશ કરીને સ્નાન. ગુજરાતમાં કાળી ચૌદસ સાથે હનુમાન અને કાલીની ઉપાસના તેમજ નકારાત્મકતા દૂર કરવા માટેની કેટલીક લોકપ્રથાઓ પણ જોડાયેલી છે. આ રીતો પરિવાર અને પરંપરા પ્રમાણે જુદી હોય છે.
દિવાળી: લક્ષ્મીપૂજન અને ચોપડાપૂજન
ત્રીજો દિવસ મુખ્ય દિવાળીનો છે, જે અમાસની તિથિએ ઉજવાય છે. સાંજે પ્રદોષ કાળમાં લક્ષ્મી અને ગણેશની પૂજા થાય છે. ઘર સાફ કરીને, રંગોળી દોરીને અને દીવા પ્રગટાવીને લક્ષ્મીનું સ્વાગત કરવામાં આવે છે.
ગુજરાતમાં વેપારી પરિવારો માટે આ દિવસ ચોપડાપૂજનનો પણ છે. નવા ચોપડા પર સ્વસ્તિક દોરીને અને શુભ-લાભ લખીને હિસાબની નવી શરૂઆત કરવામાં આવે છે. પૂજાનું મુહૂર્ત દર વર્ષે પંચાંગ પ્રમાણે જુદું હોય છે, એટલે તે સ્થાનિક પંચાંગમાંથી જોવું યોગ્ય છે.
બેસતું વર્ષ: નવી શરૂઆત
દિવાળીના બીજા દિવસે ગુજરાતનું નવું વર્ષ, બેસતું વર્ષ, શરૂ થાય છે. ગુજરાતમાં વિક્રમ સંવતનું નવું વર્ષ કારતક સુદ એકમે બેસે છે. સવારે લોકો સ્નાન કરીને નવાં કપડાં પહેરે છે, મંદિરે દર્શને જાય છે અને સગાં-સંબંધીઓને મળીને નૂતન વર્ષાભિનંદન પાઠવે છે.
આ દિવસે ઘણા ઘરોમાં ગોવર્ધન પૂજા અને અન્નકૂટની પરંપરા પણ છે, ખાસ કરીને વૈષ્ણવ મંદિરોમાં. વડીલોને પગે લાગવાનો અને પરસ્પર જૂના મતભેદ ભૂલવાનો ભાવ આ દિવસનો મુખ્ય સૂર છે.
ભાઈબીજ: ભાઈ-બહેનનો સ્નેહ
પાંચમો અને અંતિમ દિવસ ભાઈબીજ છે, જે કારતક સુદ બીજે ઉજવાય છે. બહેન ભાઈને તિલક કરે છે, આરતી ઉતારે છે અને ભાઈના દીર્ઘ આયુષ્યની પ્રાર્થના કરે છે. ભાઈ બહેનને ભેટ આપે છે અને તેનું રક્ષણ કરવાનું વચન યાદ કરે છે.
પરંપરાગત કથા અનુસાર યમરાજ આ દિવસે બહેન યમુનાને ઘેર ગયા હતા, અને તેથી આ દિવસને યમદ્વિતીયા પણ કહેવાય છે. સાથે ભોજન કરવું અને સાથે સમય વિતાવવો એ આ દિવસનું સૌથી સાદું અને સૌથી અર્થપૂર્ણ સ્વરૂપ છે.
પાંચ દિવસ સાથે જોતાં
જો આ પાંચ દિવસને ક્રમમાં જુઓ તો એક સુસંગત વાત દેખાય છે: પહેલાં આરોગ્ય, પછી અંધકારનો નાશ, પછી સમૃદ્ધિનું સ્વાગત, પછી નવી શરૂઆત અને છેલ્લે સંબંધોની હૂંફ. આ વર્ષે બધું શક્ય ન બને તો પણ ઓછામાં ઓછું એક દિવસ પરિવાર સાથે બેસીને તેનું કારણ યાદ કરવું એ દિવાળીને અર્થ આપે છે.
સામાન્ય પ્રશ્નો
દિવાળીના પાંચ દિવસ દર વર્ષે બરાબર પાંચ જ હોય છે?
હા, તિથિ ઘટે કે વધે ત્યારે ક્યારેક પાંચ દિવસ ચાર કે છ દિવસમાં પણ ફેલાઈ શકે છે. કોઈ તિથિનો ક્ષય થાય તો બે પર્વ એક જ દિવસે આવી જાય છે. એટલે દર વર્ષે સ્થાનિક ગુજરાતી પંચાંગ જોઈને દિવસો નક્કી કરવા.
ધનતેરસે સોનું ખરીદવું જરૂરી છે?
પરંપરામાં નવી ખરીદી શુભ ગણાય છે, પણ ખરીદી ફરજિયાત નથી. સોના-ચાંદીને બદલે એક નવું વાસણ, સાવરણી કે મીઠાનું પેકેટ ખરીદનારા પરિવારો પણ ઘણા છે. મહત્વ શુભ ભાવ અને ધન્વંતરિ તથા લક્ષ્મીના સ્મરણનું છે.
બેસતું વર્ષ અને દિવાળી એક જ દિવસે હોય છે?
ના, બંને સામાન્ય રીતે જુદા દિવસે આવે છે. દિવાળી અમાસે ઉજવાય છે અને બેસતું વર્ષ તેના પછીના દિવસે, કારતક સુદ એકમે. ગુજરાતનું વિક્રમ સંવતનું નવું વર્ષ આ દિવસથી શરૂ થાય છે.


