Dharmayana

શરૂઆત કરનાર માટે ધ્યાન કરવાની રીત

શ્વાસથી શરૂ થતી શાંતિની યાત્રા

Sunil Chaurasia

Sunil Chaurasia

19 નવેમ્બર 2026 • 5 મિનિટ

શરૂઆત કરનાર માટે ધ્યાન કરવાની રીત

ધ્યાન કરવાની રીત શીખવા માટે કોઈ ખાસ સાધન કે લાંબા અનુભવની જરૂર નથી. એક શાંત જગ્યા, આરામથી બેસી શકાય તેવી સ્થિતિ અને રોજના થોડા મિનિટ, આટલાથી શરૂઆત થઈ શકે છે. અહીં એ સીધી અને સરળ રીત છે જે નવા સાધકને ટકી રહે તેવી ટેવ બાંધવામાં મદદ કરે.

શરૂઆત પહેલાં જગ્યા અને સમય નક્કી કરો

ઘરનો એવો ખૂણો પસંદ કરો જ્યાં થોડી વાર કોઈ ખલેલ ન પડે. ત્યાં જ રોજ બેસો, તો મન ધીમે ધીમે એ જગ્યાને શાંતિ સાથે જોડવા લાગે છે. ઘણા લોકો સવારે સ્નાન પછીનો સમય પસંદ કરે છે, કારણ કે ત્યારે ઘરમાં શાંતિ હોય છે અને મન તાજું હોય છે. સવાર ન ફાવે તો રાત્રે સૂતા પહેલાંનો સમય પણ ચાલે. મહત્વનું એ છે કે સમય રોજ લગભગ એકસરખો રહે.

બેસવાની સ્થિતિ

જમીન પર આસન કે ચટાઈ પાથરીને પલાંઠી વાળીને બેસો. પલાંઠી ન ફાવતી હોય તો ખુરશી પર બેસી શકાય, પગ જમીન પર ટેકવેલા રાખો. કરોડરજ્જુ સીધી રાખો, પણ ખેંચાણ વિના. ખભા ઢીલા રાખો અને હાથ ઘૂંટણ કે ખોળામાં આરામથી મૂકો. આંખો હળવેથી બંધ કરો. ઊંઘ ચડી જાય તેવી રીતે ઢળીને ન બેસો અને શરીરને તંગ પણ ન કરો.

શ્વાસ પર ધ્યાન રાખો

શરૂઆત માટે સૌથી સરળ આધાર શ્વાસ છે. શ્વાસને બદલવાનો પ્રયત્ન ન કરો, ફક્ત તેને આવતો અને જતો જુઓ. નાકના ટેરવે હવાનો સ્પર્શ કે પેટનું ઉપર નીચે થવું, બેમાંથી જે સહેલું લાગે તેના પર ધ્યાન રાખો. ઊંડો શ્વાસ લેતાં મનમાં એક ગણો, છોડતાં બે ગણો. આ રીતે થોડી વાર ગણતરી કરવાથી ધ્યાન ટકવામાં સરળતા રહે છે.

મન ભટકે ત્યારે શું કરવું

શરૂઆતમાં મન વારંવાર ભટકશે, અને એ સ્વાભાવિક છે. વિચાર આવે ત્યારે પોતાની જાત પર ગુસ્સે ન થાઓ. ભટકી ગયાનું ધ્યાન આવે કે તરત શાંતિથી ધ્યાન શ્વાસ પર પાછું લાવો. દરેક વખતે પાછા ફરવું એ જ ખરી સાધના છે. ઘણા સાધકો મન શૂન્ય કરવાની કોશિશમાં થાકી જાય છે, પણ ધ્યાનનો અર્થ વિચારો રોકવાનો નહીં, તેમને જોતાં શીખવાનો છે.

કેટલો સમય અને કેટલી વાર

શરૂઆતમાં રોજ 5 થી 10 મિનિટ પૂરતી છે. એક દિવસે લાંબું બેસવા કરતાં રોજ થોડું બેસવું વધુ ઉપયોગી છે. એકાદ અઠવાડિયું સરળતાથી થાય પછી સમય ધીમે ધીમે વધારીને 15 કે 20 મિનિટ સુધી લઈ જઈ શકાય. સમય માપવા માટે મોબાઇલમાં ધીમો એલાર્મ મૂકી શકાય, જેથી વચ્ચે ઘડિયાળ જોવાનું મન ન થાય.

મંત્ર સાથે ધ્યાન

જેમને શ્વાસ પર ટકવું અઘરું લાગે, તેઓ કોઈ સરળ મંત્રનો સહારો લઈ શકે છે. ઘણા ઘરોમાં ઓમ કે પોતાના ઇષ્ટદેવનું નામ મનમાં ધીમેથી બોલવાની પરંપરા છે. મંત્ર સંપ્રદાય અને કુટુંબ પ્રમાણે જુદા હોઈ શકે છે, એટલે તમારા ઘરમાં જે પ્રચલિત હોય અથવા વડીલે જે શીખવ્યો હોય તે પસંદ કરો. શ્વાસની લય સાથે મંત્ર જોડવાથી મન વધુ સ્થિર રહે છે.

ધ્યાનના ફાયદા અને ધીરજ

નિયમિત ધ્યાનથી ઘણા લોકોને મનની શાંતિ, એકાગ્રતા અને રોજિંદા તાણમાં રાહતનો અનુભવ થાય છે. પરિણામ દરેકને જુદી ગતિએ મળે છે, એટલે પહેલા અઠવાડિયામાં કંઈ ન લાગે તો નિરાશ ન થાઓ. ધ્યાનના ફાયદા ધીમે ધીમે, ટેવ બંધાય ત્યારે દેખાય છે. કોઈ ગંભીર માનસિક કે શારીરિક તકલીફ હોય તો ધ્યાન ઉપરાંત યોગ્ય વ્યાવસાયિકની સલાહ પણ લો. આજે જ ખૂણો નક્કી કરો, પાંચ મિનિટ બેસો અને શરૂઆત કરો.

શરૂઆત કરનાર માટે ધ્યાન કરવાની રીત

  1. જગ્યા પસંદ કરો ઘરનો શાંત ખૂણો પસંદ કરો અને ત્યાં આસન કે ચટાઈ પાથરો. રોજ એ જ જગ્યાએ બેસવાનો પ્રયત્ન કરો.
  2. આરામથી બેસો પલાંઠી વાળીને કે ખુરશી પર કરોડરજ્જુ સીધી રાખીને બેસો. ખભા ઢીલા રાખી હાથ ખોળામાં મૂકો અને આંખો હળવેથી બંધ કરો.
  3. શ્વાસ પર ધ્યાન રાખો શ્વાસને બદલ્યા વિના તેને આવતો અને જતો જુઓ. નાકના ટેરવે કે પેટની હલનચલન પર ધ્યાન ટકાવો.
  4. મન ભટકે તો પાછું લાવો વિચારો આવે ત્યારે ગુસ્સે થયા વિના ધ્યાન શાંતિથી ફરી શ્વાસ પર લાવો. આ ક્રિયા જ સાધનાનો ભાગ છે.
  5. 5 મિનિટથી શરૂ કરો પહેલા રોજ 5 થી 10 મિનિટ બેસો, પછી ધીમે ધીમે સમય વધારો. અંતે આંખો ધીમેથી ખોલો અને થોડી વાર શાંત રહો.

સામાન્ય પ્રશ્નો

ધ્યાન કરતી વખતે ઊંઘ આવી જાય તો શું કરવું?

થોડા દિવસ ધીરજ રાખો, ખાસ કરીને પહેલા અઠવાડિયામાં મન વધુ ભટકે છે. સવારે ખાલી પેટે કે જમ્યાના બે કલાક પછી બેસવાથી ઊંઘ ઓછી ચડે છે. તો પણ ઊંઘ આવે તો ખુરશી પર સીધા બેસીને અથવા આંખો અડધી ખુલ્લી રાખીને પ્રયત્ન કરો.

ખુરશી પર બેસીને ધ્યાન કરી શકાય?

જમીન પર બેસવું ફરજિયાત નથી. ઘૂંટણ કે કમરમાં તકલીફ હોય તો ખુરશી પર પગ જમીન પર ટેકવીને, કરોડરજ્જુ સીધી રાખીને બેસવું સંપૂર્ણ રીતે યોગ્ય છે. આરામ અને સીધી કરોડરજ્જુ બે જ વાત મહત્વની છે.

ધ્યાન રોજ કેટલા વાગ્યે અને કેટલી વાર કરવું?

એક જ વારમાં 20 મિનિટ ન બેસી શકો તો દિવસમાં બે વાર 5 મિનિટ બેસો. સવારે અને રાત્રે બે ટૂંકા સત્રો પણ મન ટેવાવા માટે પૂરતા છે. સમય ધીમે ધીમે વધારવો, ઉતાવળ ન કરવી.

Dharmayana Background

સંપૂર્ણ Dharmayana અનુભવ માટે

Dharmayana App

Google PlayApp Store