દશેરા અને વિજયાદશમીનું મહત્વ: રાવણ દહન, શસ્ત્રપૂજા અને ફાફડા-જલેબી
અધર્મ પર ધર્મના વિજયનો દિવસ

Abhilash Ramakrishna
20 નવેમ્બર 2026 • 4 મિનિટ
દશેરા વિજયાદશમી મહત્વ સમજવું હોય તો એટલું યાદ રાખવું કે આ તહેવાર અધર્મ પર ધર્મના વિજયનો દિવસ ગણાય છે. નવરાત્રિ પછી આવતા આ દિવસે ઘણા ઘરોમાં શસ્ત્રપૂજા થાય છે, રાવણ દહન જોવા લોકો મેદાનોમાં ભેગા થાય છે અને ગુજરાતમાં સવારથી જ ફાફડા-જલેબીની દુકાનો પર લાઇન લાગે છે. એક જ દિવસ, પણ તેની સાથે જોડાયેલા ભાવ અનેક છે.
તિથિ અને નામનો અર્થ
વિજયાદશમી આસો મહિનાની શુક્લ પક્ષની દશમ તિથિએ ઉજવાય છે. ગુજરાતી પંચાંગ પ્રમાણે આસો મહિનામાં નવરાત્રિ બેસે છે અને તેના અંતે દશમ આવે છે. એટલે નવ રાત્રિની ઉપાસના પછીનો આ દશમો દિવસ વિજયના ઉત્સવ તરીકે ઊજવાય છે. તારીખ દર વર્ષે બદલાય છે, કારણ કે તે ચંદ્રની તિથિ પર આધારિત છે. તેથી તહેવારનો દિવસ દર વર્ષે પંચાંગ જોઈને નક્કી કરવો.
વિજયાદશમી કથા: બે પરંપરાઓ
દશેરા સાથે મુખ્યત્વે બે કથાઓ જોડાયેલી છે. એક કથા રામ અને રાવણની છે, જેમાં રામે રાવણનો વધ કરીને સીતાને મુક્ત કર્યાં. બીજી કથા દેવી દુર્ગાની છે, જેમણે મહિષાસુર સાથે યુદ્ધ કરીને તેનો સંહાર કર્યો. નવરાત્રિની પૂજા શક્તિની ઉપાસના છે, એટલે દશમે દેવીના વિજયનો ભાવ જોડાય છે. પ્રદેશ અને પરંપરા પ્રમાણે કોઈ જગ્યાએ રામકથા પર ભાર હોય છે, તો કોઈ જગ્યાએ દેવીકથા પર. બંને કથાઓનો સંદેશ એક જ છે: અહંકાર અને અન્યાય અંતે હારે છે.
રાવણ દહનનો ભાવ
ઘણા શહેરોમાં દશેરાની સાંજે રાવણ, કુંભકર્ણ અને મેઘનાદનાં પૂતળાં બાળવામાં આવે છે. આ પ્રથા રામલીલા સાથે ખાસ જોડાયેલી છે, જે ઉત્તર ભારતમાં વધુ પ્રચલિત છે. ગુજરાતમાં તેનું સ્વરૂપ સ્થળ પ્રમાણે જુદું છે: કેટલાંક શહેરોમાં મોટાં મેદાનોમાં રાવણ દહન થાય છે, તો ઘણા ઘરોમાં માત્ર પૂજા અને ભોજનથી દિવસ ઊજવાય છે. પૂતળું બાળવાનો અર્થ બીજાને નીચા બતાવવાનો નથી, પોતાની અંદરના અભિમાન અને ક્રોધને ઓળખવાનો છે.
શસ્ત્રપૂજા અને વાહનપૂજા
વિજયાદશમીને ક્ષત્રિયોનો મુખ્ય તહેવાર ગણવામાં આવે છે. આ દિવસે હથિયારો સાફ કરીને તેમની પૂજા થાય છે. તલવાર, ભાલા, બંદૂક જેવાં હથિયારો પર કંકુ-ચોખા ચડાવાય છે. ઘણા ઘરોમાં આ દિવસે કામમાં આવતાં ઓજારો, ચોપડા અને વાહનોની પણ પૂજા થાય છે. ભાવ એ છે કે જે સાધનો આપણી રોજી અને રક્ષા કરે છે તેમનો આભાર માનવો. દશેરા શસ્ત્રપૂજા આમ માત્ર યુદ્ધની નહીં, કર્મ અને કુશળતાના સન્માનની પણ પરંપરા છે.
ફાફડા-જલેબીની ગુજરાતી પરંપરા
ગુજરાતમાં દશેરાની સવાર ફાફડા-જલેબી વિના અધૂરી ગણાય છે. મોટા ભાગનાં શહેરોમાં સવારથી મિષ્ઠાન્ન અને ફરસાણની દુકાનો પર ભીડ જોવા મળે છે અને પરિવાર સાથે બેસીને નાસ્તો કરવાનો રિવાજ છે. ચણાના લોટના ફાફડા સાથે પપૈયાનો સંભારો અને કઢી, અને પછી ગરમ જલેબી એ આ દિવસનો સ્વાદ છે. આ ખાવાની પરંપરા ગુજરાતમાં ખૂબ મજબૂત છે, પણ તેની શરૂઆત વિશે કોઈ નિશ્ચિત ઇતિહાસ કહી શકાય નહીં. એટલું જ કહી શકાય કે તે હવે તહેવારની ઓળખ બની ગઈ છે.
આ દિવસ તમારા માટે શું લઈને આવે
દશેરાને માત્ર રજા કે ખાણીપીણીનો દિવસ ન ગણતાં, એક નાનો સંકલ્પ લેવાનો અવસર ગણી શકાય. કોઈ એક ખરાબ ટેવ, કોઈ જૂનો ક્રોધ કે કોઈ ટાળેલું કામ પસંદ કરો અને તેને આ દિવસે છોડવાનો નિર્ધાર કરો. પરંપરા પ્રમાણે નવું કામ શરૂ કરવા માટે વિજયાદશમી શુભ ગણાય છે, એટલે ઘણા લોકો આ દિવસે નવી શરૂઆત કરે છે. પૂજા ઘરમાં સાદાઈથી કરો, પણ મનથી કરો.
સામાન્ય પ્રશ્નો
દશેરાની તારીખ દર વર્ષે કેમ બદલાય છે?
વિજયાદશમી આસો સુદ દશમે આવે છે, પણ તેનો દિવસ ઇંગ્લિશ તારીખે દર વર્ષે જુદો પડે છે. દશમ તિથિ બે દિવસ વચ્ચે વહેંચાઈ હોય તો સ્થાનિક પંચાંગ જોઈને નક્કી કરવું, કારણ કે શહેર પ્રમાણે સૂર્યોદયનો સમય થોડો બદલાય છે.
શું દશેરાના દિવસે નવું કામ શરૂ કરવા અલગ મુહૂર્ત જોવું પડે?
દશેરા પરંપરામાં દિવસ પૂરો શુભ ગણાય છે, એટલે નવું કામ, ખરીદી કે વાહનની શરૂઆત માટે અલગ મુહૂર્ત જોવાની જરૂર નથી એવી માન્યતા છે. છતાં કેટલાંક કુટુંબો પોતાના પંચાંગ કે પંડિતની સલાહ પ્રમાણે વિજય મુહૂર્ત જોવાનું પસંદ કરે છે.
ઘરમાં હથિયાર ન હોય તો શસ્ત્રપૂજા કેવી રીતે કરવી?
ચોક્કસ કરવું જ પડે તેવું કોઈ નિયમ નથી. ઘણા ઘરોમાં ઘરનાં ચાકુ, કાતર, ચોપડા, પેન અને વાહનની કંકુ-ચોખાથી સાદી પૂજા કરવામાં આવે છે, જે પૂરતી ગણાય.


