ભાઈબીજનું મહત્વ: યમ અને યમુનાની કથા અને તિલક વિધિ
ભાઈ-બહેનના સ્નેહનો પાવન દિવસ

Sunil Chaurasia
22 નવેમ્બર 2026 • 4 મિનિટ
ભાઈબીજ કથા એ ભાઈ અને બહેનના સ્નેહની કથા છે. પરંપરા મુજબ યમરાજ પોતાની બહેન યમુનાને ઘેર ગયા, બહેને તેમને આદરથી તિલક કર્યું અને જમાડ્યા, અને ત્યારથી આ દિવસ ભાઈ-બહેનના પ્રેમનો તહેવાર બન્યો. દિવાળીના તહેવારોની શ્રેણીમાં બેસતા વર્ષ પછી આવતો આ દિવસ કારતક સુદ બીજની તિથિએ ઉજવાય છે.
યમ અને યમુનાની કથા
લોકકથા અને પુરાણોની પરંપરામાં યમ અને યમુના સૂર્યદેવનાં સંતાન ગણાય છે, એટલે બંને ભાઈ-બહેન છે. યમુના પોતાના ભાઈને વારંવાર પોતાને ઘેર આવવા નિમંત્રણ આપતી, પણ યમરાજ પોતાના કર્તવ્યમાં એટલા વ્યસ્ત રહેતા કે જઈ શકતા નહોતા.
એક વખત કારતક સુદ બીજને દિવસે યમરાજને બહેનનું વચન યાદ આવ્યું અને તેઓ યમુનાને ઘેર પહોંચ્યા. બહેને ભાઈનું સ્વાગત કર્યું, કપાળે તિલક કર્યું, પ્રેમથી ભોજન કરાવ્યું અને આરતી ઉતારી. બહેનની આ સેવાથી યમરાજ પ્રસન્ન થયા.
યમરાજે આપેલું વરદાન
કથા મુજબ યમરાજે યમુનાને વરદાન માગવા કહ્યું. યમુનાએ માગ્યું કે જે ભાઈ આ દિવસે પોતાની બહેનને ઘેર જઈને તિલક કરાવે અને ભોજન કરે, તેને યમનો ભય ન રહે. યમરાજે એ વચન આપ્યું.
એટલે આ દિવસને ઘણી જગ્યાએ યમદ્વિતીયા પણ કહેવાય છે. આ કથાનો ભાવ એ છે કે બહેનની શુભેચ્છા ભાઈ માટે રક્ષા સમાન છે, જેમ રક્ષાબંધનમાં ભાઈ બહેનની રક્ષાનું વચન આપે છે.
તિલક વિધિનો ભાવ
ભાઈબીજની સવારે ભાઈ બહેનને ઘેર જાય છે. બહેન ભાઈને પાટલા પર બેસાડી કુમકુમ અને ચોખાથી તિલક કરે છે, હાથમાં કંકણ કે રક્ષાસૂત્ર બાંધે છે, મીઠાઈ ખવડાવે છે અને આરતી ઉતારે છે. ભાઈ બદલામાં બહેનને ભેટ આપે છે અને તેના આશીર્વાદ લે છે.
તિલક એ માત્ર નિશાની નથી, તે શુભેચ્છા અને રક્ષાની ભાવનાનું પ્રતીક છે. ભેટની કિંમત કરતાં સ્નેહ અને મળવાનો ભાવ વધારે મહત્વનો ગણાય છે.
પ્રદેશ પ્રમાણે ભેદ
ગુજરાતમાં આ દિવસ ભાઈબીજ તરીકે જાણીતો છે અને બહેન ભાઈને ઘેર જમવા બોલાવે છે. ઘણા કુટુંબોમાં બહેન ભાઈ માટે ખાસ થાળ બનાવે છે, જેમાં મીઠાઈ અને ફરસાણનો સમાવેશ થાય છે.
ઉત્તર ભારતમાં આ તહેવાર ભાઈ દૂજ તરીકે અને મહારાષ્ટ્રમાં ભાઉબીજ તરીકે ઓળખાય છે. નામ અને રીત બદલાય છે, પણ ભાઈ-બહેનના સ્નેહનો ભાવ બધે સરખો રહે છે.
ભાઈબીજ ઊજવતી વખતે ધ્યાન રાખવા જેવું
જો ભાઈ અને બહેન દૂર રહેતાં હોય, તો ફોન કે વીડિયો કોલથી શુભેચ્છા આપવી પણ સ્વીકાર્ય ગણાય છે, કારણ કે ભાવ મુખ્ય છે. જેને સગી બહેન ન હોય, તે પિતરાઈ બહેન, માસીની દીકરી કે ધર્મની બહેન પાસે તિલક કરાવી શકે છે.
તિલકનો સમય પરિવારની પરંપરા અને સ્થાનિક પંચાંગ પ્રમાણે નક્કી કરવો સારો. બીજ તિથિ કયા સમયે શરૂ અને પૂરી થાય છે તે પંચાંગમાં જોઈ લેવું. આ વર્ષે તિથિ ક્યારે છે તે જાણવા ગુજરાતી પંચાંગ જોઈ લેજો, અને સાંજ સુધી રાહ જોયા વિના સવારે સ્નેહથી આ વિધિ કરજો.
ભાઈબીજની તિલક વિધિ કેવી રીતે કરવી
- સ્થાન તૈયાર કરો ઘરમાં સ્વચ્છ જગ્યાએ પાટલો કે આસન મૂકો અને થાળમાં કુમકુમ, ચોખા, મીઠાઈ અને આરતીની સામગ્રી ગોઠવો.
- ભાઈને બેસાડો ભાઈને પાટલા પર પૂર્વ કે ઉત્તર તરફ મોઢું રાખીને બેસાડો અને મનમાં તેના સુખ અને રક્ષાની પ્રાર્થના કરો.
- તિલક કરો કુમકુમથી ભાઈના કપાળે તિલક કરો અને તેના પર ચોખાના દાણા લગાવો.
- આરતી ઉતારો ભાઈની આરતી ઉતારો અને તેને મીઠાઈ ખવડાવો.
- ભોજન કરાવો પ્રેમથી બનાવેલું ભોજન ભાઈને જમાડો, અને ભાઈ બહેનને ભેટ આપી આશીર્વાદ લે.
સામાન્ય પ્રશ્નો
ભાઈબીજના તિલકનો શુભ સમય કેવી રીતે નક્કી કરવો?
સામાન્ય રીતે પંચાંગમાં બીજ તિથિ કયા સમયે લાગે છે અને ક્યારે પૂરી થાય છે તે જોવાય છે. જો તિથિ બે દિવસ સુધી ફેલાયેલી હોય, તો પરિવારની પરંપરા કે સ્થાનિક પંચાંગ મુજબ દિવસ નક્કી કરવો.
જો સગી બહેન ન હોય તો ભાઈબીજ કેવી રીતે ઉજવવી?
હા, ઘણા કુટુંબોમાં બહેન ન હોય તો પિતરાઈ બહેન, માસીની દીકરી કે ધર્મની બહેન પાસે તિલક કરાવાય છે. સ્નેહનો સંબંધ મુખ્ય છે, રક્તસંબંધ જ અનિવાર્ય ગણાતો નથી.
ભાઈબીજ અને યમદ્વિતીયા એક જ છે?
ઘણી વાર ભાઈબીજ અને યમદ્વિતીયા એક જ દિવસને કહેવાય છે, પણ યમદ્વિતીયા નામ યમરાજ અને યમુનાની કથા સાથે વધુ જોડાયેલું છે. નામ પ્રદેશ અને પરંપરા પ્રમાણે બદલાય છે, તિથિ કારતક સુદ બીજ જ રહે છે.


