આયુર્વેદ મુજબ સવારથી રાત સુધીની દિનચર્યા
ટેવોમાં લય, તબિયતમાં સંતુલન

Sunil Chaurasia
19 નવેમ્બર 2026 • 5 મિનિટ
આયુર્વેદમાં દિનચર્યા એટલે દિવસની એવી ગોઠવણ, જે શરીરની કુદરતી લય સાથે ચાલે. સવારે ઊઠવાથી લઈને રાત્રે સૂવા સુધીની નાની નાની ટેવો મળીને તબિયતનો પાયો બનાવે છે. દિનચર્યા આયુર્વેદ મુજબ કોઈ કડક નિયમાવલી નથી; તે એક સરળ ક્રમ છે, જેને તમે તમારા ઘર, કામ અને ઋતુ પ્રમાણે ઢાળી શકો છો.
સવારે વહેલા ઊઠવું
આયુર્વેદ બ્રાહ્મ મુહૂર્તમાં ઊઠવાની સલાહ આપે છે. એટલે કે સૂર્યોદય પહેલાંનો શાંત સમય, જ્યારે વાતાવરણ હળવું અને મન સ્થિર હોય છે. અનેક પરંપરાઓમાં આ સમય સૂર્યોદયથી લગભગ દોઢ કલાક પહેલાં ગણાય છે. શરૂઆતમાં એટલું વહેલું ઊઠવું અઘરું લાગે તો રોજ દસ-પંદર મિનિટ વહેલા ઊઠવાનો પ્રયત્ન કરો. ઊઠીને થોડી વાર શાંત બેસો, બંને હથેળી જોઈને દિવસની શરૂઆત કરવાની પણ જૂની ટેવ છે.
મળશુદ્ધિ અને મુખની સફાઈ
સવારની ટેવોમાં સૌથી પહેલાં શરીર હળવું કરવું આવે છે. હૂંફાળું પાણી પીવાથી મળત્યાગમાં સહેલાઈ રહે છે. પછી દાંતની સફાઈ કરો અને જીભ સાફ કરો. આયુર્વેદમાં જીભ પર જામેલા સફેદ થરને રાતભરના મળનું નિશાન ગણવામાં આવે છે, તેથી તાંબા કે સ્ટીલના જીભ-છોલકાથી હળવેથી સાફ કરવાનું કહેવાય છે. ત્યાર પછી મોઢું અને આંખો ઠંડા પાણીથી ધોઈ લો.
તેલ માલિશ અને સ્નાન
અભ્યંગ એટલે આખા શરીરે તેલ લગાવીને માલિશ કરવી. સામાન્ય રીતે તલનું તેલ વપરાય છે, અને ઉનાળામાં કેટલાક લોકો નાળિયેર તેલ પસંદ કરે છે. માલિશ પછી થોડી વાર રહીને હૂંફાળા પાણીથી સ્નાન કરવામાં આવે છે. રોજ આખા શરીરે સમય ન મળે તો માથા, કાન અને પગના તળિયે થોડું તેલ લગાવવાથી પણ શરૂઆત થઈ શકે. શરદી-તાવ કે પેટ ભારે હોય તેવા દિવસે માલિશ ટાળવી સારી.
કસરત, યોગ અને પ્રાણાયામ
આયુર્વેદ વ્યાયામને શરીરની શક્તિના અડધા ભાગ જેટલો ઉપયોગ કરવા જેટલો જ યોગ્ય ગણે છે. એટલે કે કપાળે હળવો પરસેવો વળે અને શ્વાસ થોડો ઝડપી થાય ત્યાં અટકી જવું. સૂર્યનમસ્કાર, ચાલવું કે સરળ આસનો ચાલે. પછી પાંચ-દસ મિનિટ પ્રાણાયામ કરો, જેમ કે અનુલોમ-વિલોમ. આ ક્રમ ઋતુ અને પ્રકૃતિ પ્રમાણે બદલાય છે, અને તમારા વૈદ્ય કે યોગ શિક્ષકની સલાહ લેવી ઉપયોગી છે.
ભોજનનો સમય અને રીત
આયુર્વેદ મુજબ પાચનશક્તિ સૂર્ય સાથે ચાલે છે, એટલે બપોરનું ભોજન દિવસનું મુખ્ય ભોજન ગણાય છે. સવારનો નાસ્તો હળવો અને તાજો રાખો. ભૂખ લાગે ત્યારે જ જમો, શાંતિથી બેસીને ચાવીને જમો અને ટીવી કે મોબાઇલ બાજુએ મૂકો. ઠંડુ પાણી જમતાં પહેલાં ઘણું પીવા કરતાં જમતી વખતે થોડા હૂંફાળા ઘૂંટડા વધુ અનુકૂળ મનાય છે. જમ્યા પછી દસ-પંદર મિનિટ ધીમે ચાલવું પણ સારું ગણાય છે.
સાંજ અને રાતની તૈયારી
રાતનું ભોજન હળવું અને સૂવાના બે-ત્રણ કલાક પહેલાં લો. સાંજ પછી કામ અને સ્ક્રીનની ઝડપ ધીમી કરો. ઘણાં ઘરોમાં સાંજે આરતી, ભજન કે થોડો સમય પરિવાર સાથે બેસવાની ટેવ આ ધીમા પડવાનું કામ કરે છે. સૂતા પહેલાં પગના તળિયે તેલ ઘસવું અને હૂંફાળું દૂધ પીવું એ જૂની અને સરળ ટેવો છે. રાતે લગભગ દસની આસપાસ સૂઈ જવું સારું મનાય છે, જેથી સવારે વહેલા ઊઠવું સહેલું બને.
શરૂ કેવી રીતે કરવી
બધું એકસાથે અપનાવવાની જરૂર નથી. પહેલા અઠવાડિયે માત્ર વહેલા ઊઠવું અને જીભ સાફ કરવી પસંદ કરો. પછી એક નવી ટેવ ઉમેરો. આયુર્વેદિક દિનચર્યા ધીરજથી બને છે, અને જે ટેવ તમારા જીવનમાં સહેલાઈથી બેસે તે જ ટકે છે. કોઈ લાંબી બીમારી હોય, ગર્ભાવસ્થા હોય કે દવા ચાલતી હોય તો ફેરફાર પહેલાં વૈદ્ય કે ડૉક્ટરને પૂછી લો.
આયુર્વેદિક દિનચર્યા અપનાવવાનો ક્રમ
- વહેલા ઊઠો સૂર્યોદય પહેલાં ઊઠીને થોડી વાર શાંત બેસો. શરૂઆતમાં રોજ દસ-પંદર મિનિટ વહેલા ઊઠવાનો પ્રયત્ન કરો.
- શરીર અને મુખ સાફ કરો હૂંફાળું પાણી પીઓ, દાંત અને જીભ સાફ કરો, અને આંખો ઠંડા પાણીથી ધોઈ લો.
- માલિશ અને સ્નાન કરો તલના તેલથી હળવી માલિશ કરો અને થોડી વાર પછી હૂંફાળા પાણીથી સ્નાન કરો.
- વ્યાયામ અને પ્રાણાયામ કરો પોતાની શક્તિ મુજબ હળવી કસરત કે યોગ કરો, પછી પાંચ-દસ મિનિટ પ્રાણાયામ કરો.
- સમયસર જમો બપોરે મુખ્ય ભોજન લો અને રાતે હળવું જમો. શાંતિથી બેસીને ચાવીને જમો.
- રાતે શાંત થાઓ સૂવાના બે-ત્રણ કલાક પહેલાં જમી લો, સ્ક્રીન ઓછી કરો અને સમયસર સૂઈ જાઓ.
સામાન્ય પ્રશ્નો
શું આયુર્વેદિક દિનચર્યા બધી એકસાથે અપનાવવી પડે?
જરૂરી નથી. તે નાના દેખાવા છતાં અસરકારક ટેવોનો ક્રમ છે. વહેલા ઊઠવું, જીભ સાફ કરવી અને નિયમિત જમવાનો સમય જેવી બે-ત્રણ બાબતોથી શરૂઆત કરી શકાય, અને બાકીની ધીમે ધીમે ઉમેરી શકાય.
નોકરીમાં શિફ્ટ હોય તો દિનચર્યા કેવી રીતે પાળવી?
શિફ્ટ હોય ત્યારે ઘડિયાળના સમય કરતાં ક્રમ મહત્ત્વનો છે. ઊઠ્યા પછી પાણી, સફાઈ, હળવી હલનચલન અને નિયમિત ભોજન, એ ક્રમ જાળવો. સૂવાનો સમય શક્ય હોય તેટલો નિયમિત રાખો અને રાતે ભારે ભોજન ટાળો.
શું શિયાળા અને ઉનાળામાં દિનચર્યા બદલાય?
આયુર્વેદમાં ઋતુ મુજબ ફેરફાર થાય છે, જેને ઋતુચર્યા કહે છે. શિયાળામાં તલનું તેલ અને વધુ સમય માલિશ, ઉનાળામાં નાળિયેર તેલ અને હળવી કસરત, ચોમાસામાં સુપાચ્ય અને ગરમ ભોજન પર ભાર અપાય છે. ચોક્કસ સલાહ માટે વૈદ્યને પૂછવું સારું.


