Dharmayana

અષ્ટાંગ યોગ શું છે: પતંજલિના આઠ અંગ સરળ ભાષામાં

આઠ પગથિયાં, એક શાંત મન

Aditya Pandey

Aditya Pandey

22 નવેમ્બર 2026 • 4 મિનિટ

અષ્ટાંગ યોગ શું છે: પતંજલિના આઠ અંગ સરળ ભાષામાં

અષ્ટાંગ યોગ શું છે? સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, તે યોગનો એક આઠ પગથિયાંનો માર્ગ છે, જેને પતંજલિ યોગસૂત્રમાં સમજાવવામાં આવ્યો છે. 'અષ્ટ' એટલે આઠ અને 'અંગ' એટલે અંગ કે ભાગ. આ આઠ અંગ એક પછી એક સીડીની જેમ ગોઠવાયેલાં છે: બહારના આચરણથી શરૂ થઈને ધીમે ધીમે મનની ઊંડી શાંતિ સુધી લઈ જાય છે. ઘણા લોકો યોગ એટલે માત્ર આસન સમજે છે, પરંતુ આસન તો આઠમાંનું એક જ અંગ છે.

આઠ અંગનો ક્રમ

પતંજલિએ ગણાવેલાં આઠ અંગ આ પ્રમાણે છે:

  1. યમ
  2. નિયમ
  3. આસન
  4. પ્રાણાયામ
  5. પ્રત્યાહાર
  6. ધારણા
  7. ધ્યાન
  8. સમાધિ

આ ક્રમ મહત્ત્વનો છે. પહેલાં જીવનનો પાયો, પછી શરીર અને શ્વાસ, પછી મન, અને છેલ્લે સમાધિ. જે આઠ અંગ પરંપરામાં એક સાથે એક સંપૂર્ણ માર્ગ તરીકે જોવાય છે, તેમાંથી કોઈ એકને જ પકડીને બેસી રહેવાનું અપેક્ષિત નથી.

યમ અને નિયમ: જીવનનો પાયો

યમ અને નિયમ એ આચરણના નિયમો છે. યમ એટલે બીજા પ્રત્યેનું વર્તન, નિયમ એટલે પોતાની સાથેનું વર્તન.

યમ પાંચ ગણાય છે: અહિંસા, સત્ય, અસ્તેય (ચોરી ન કરવી), બ્રહ્મચર્ય અને અપરિગ્રહ (જરૂર કરતાં વધુ સંગ્રહ ન કરવો). નિયમ પણ પાંચ છે: શૌચ (શુદ્ધિ), સંતોષ, તપ, સ્વાધ્યાય અને ઈશ્વરપ્રણિધાન (ઈશ્વર પ્રત્યે સમર્પણ).

ઘરમાં રોજિંદા જીવનમાં આ સહેલાઈથી ઉતરે છે. કોઈને કડવું ન બોલવું, જેટલું જોઈએ એટલું જ રાખવું, રોજ થોડો સમય વાંચન કે જપ માટે કાઢવો. સાધારણ લાગતી આ વાતો જ આગળની સાધનાને ટકાવી રાખે છે.

આસન અને પ્રાણાયામ: શરીર અને શ્વાસ

ત્રીજું અંગ આસન છે. યોગસૂત્રમાં આસનની વ્યાખ્યા ખૂબ સાદી છે: જે સ્થિર અને સુખદાયક હોય. એટલે ધ્યાન માટે લાંબો સમય આરામથી બેસી શકાય એવી સ્થિતિ એ મૂળ હેતુ છે, અઘરી મુદ્રાઓ બતાવવાનો નહીં.

ચોથું અંગ પ્રાણાયામ છે, એટલે શ્વાસનું નિયમન. શ્વાસ અને મન એકબીજા સાથે જોડાયેલાં ગણાય છે, તેથી શ્વાસ શાંત થતાં મન પણ ધીમે ધીમે ઠરે છે. શરૂઆત કરનારે ઊંડા, સહજ શ્વાસથી જ આરંભ કરવો જોઈએ; શ્વાસ રોકવાની કસરતો જોર લગાવીને ન કરવી, અને જરૂર લાગે તો જાણકાર શિક્ષકનું માર્ગદર્શન લેવું.

પ્રત્યાહાર, ધારણા અને ધ્યાન: મન તરફ પ્રવાસ

પાંચમું અંગ પ્રત્યાહાર છે, એટલે ઇન્દ્રિયોને બહારના વિષયોથી પાછી વાળવી. બહારનો અવાજ, દૃશ્ય કે વિચારો ખેંચે તો પણ તેમની પાછળ ન દોડવું.

છઠ્ઠું અંગ ધારણા છે, એટલે મનને કોઈ એક વસ્તુ પર ટકાવવું, જેમ કે શ્વાસ, કોઈ મંત્ર કે કોઈ પ્રતીક. જ્યારે આ એકાગ્રતા અવિરત વહેવા લાગે ત્યારે તે સાતમું અંગ ધ્યાન બને છે. ધારણા અને ધ્યાન વચ્ચેનો ભેદ આ જ છે: ધારણામાં મનને વારંવાર પાછું લાવવું પડે છે, ધ્યાનમાં તે સહજ ટકે છે.

સમાધિ: આઠમું અંગ

આઠમું અને અંતિમ અંગ સમાધિ છે. પરંપરા તેને એવી અવસ્થા ગણે છે જ્યાં ધ્યાન કરનાર અને ધ્યાનનો વિષય જાણે એક થઈ જાય. તેનું વર્ણન શબ્દોમાં પૂરેપૂરું થઈ શકતું નથી, એટલે તેને અનુભવનો વિષય ગણવામાં આવે છે. શરૂઆત કરનાર માટે સમાધિ લક્ષ્ય કરતાં દિશા છે: એ યાદ અપાવે છે કે યોગનો હેતુ શરીરને વાળવા કરતાં મનને શાંત કરવાનો છે.

શરૂઆત કેવી રીતે કરવી

આઠેય અંગ એક સાથે સાધવાની જરૂર નથી. મોટા ભાગના લોકો માટે સારો આરંભ એ છે કે અહિંસા અને સત્ય જેવા એક-બે યમને રોજના વર્તનમાં ઉતારવા, પછી સવારે થોડો સમય સ્થિર બેસીને શ્વાસ જોવો. ધીમે ધીમે બાકીનાં અંગ પોતાની મેળે ગોઠવાતાં જાય છે. સાતત્ય એ અહીં સૌથી મોટી શિસ્ત છે.

સામાન્ય પ્રશ્નો

અષ્ટાંગ યોગ અને અષ્ટાંગ વિન્યાસ યોગ એક જ છે?

નહીં. અષ્ટાંગ યોગ પતંજલિના યોગસૂત્રમાં વર્ણવેલો આઠ અંગનો માર્ગ છે. ઘણા લોકો જિમ કે સ્ટુડિયોમાં શીખવાતી એક ખાસ ઝડપી, ક્રમબદ્ધ આસનપદ્ધતિને પણ 'અષ્ટાંગ' કહે છે, એટલે નામથી ગેરસમજ થઈ શકે છે; સાધનાનો માર્ગ અને આસનની એ શૈલી જુદી બાબતો છે.

શું યમ-નિયમ પાળ્યા વિના આસન કરી શકાય?

પરંપરામાં યમ-નિયમને પાયો ગણવામાં આવે છે, પણ રોજિંદા જીવનમાં આસન અને શ્વાસથી શરૂઆત કરતા લોકો પણ ઘણા છે. વ્યવહારુ રસ્તો એ છે કે આસન શીખતી વખતે જ અહિંસા અને સંતોષ જેવા એક-બે નિયમ સાથે ચલાવવા, પછી ધીમે ધીમે બાકીના ઉમેરવા.

સમાધિ સુધી પહોંચવામાં કેટલો સમય લાગે?

આ માટે કોઈ નિશ્ચિત સમયગાળો નથી, અને તે દરેક વ્યક્તિ માટે જુદો હોય છે. દિવસના થોડા મિનિટથી શરૂ કરીને ધીમે ધીમે વધારવું સારું ગણાય છે; સમાધિને ટૂંકા ગાળાનું લક્ષ્ય બનાવવાને બદલે નિયમિત સાધનાનો કુદરતી પરિણામ ગણવો જોઈએ.

Dharmayana Background

સંપૂર્ણ Dharmayana અનુભવ માટે

Dharmayana App

Google PlayApp Store