અનુલોમ વિલોમ પ્રાણાયામ કરવાની રીત
એક શ્વાસથી બીજા શ્વાસ સુધી શાંતિ

Sunil Chaurasia
19 નવેમ્બર 2026 • 4 મિનિટ
અનુલોમ વિલોમ પ્રાણાયામ એટલે એક નસકોરાથી શ્વાસ લઈને બીજા નસકોરાથી છોડવાની, અને પછી એ જ ક્રમ ઉલટાવવાની સરળ શ્વાસ-પ્રક્રિયા. તેને ઘણી પરંપરાઓમાં નાડી શોધન પ્રાણાયામ પણ કહેવાય છે. રોજ સવારે દસ મિનિટ શાંતિથી બેસીને કરી શકાય એવી આ ક્રિયા માટે કોઈ સાધનની જરૂર નથી, માત્ર સ્થિર બેઠક અને ધીરજ જોઈએ.
અનુલોમ વિલોમ એટલે શું
અનુલોમ એટલે સીધો ક્રમ અને વિલોમ એટલે ઉલટો ક્રમ. અહીં શ્વાસ ડાબા અને જમણા નસકોરા વચ્ચે વારાફરતી બદલાય છે. યોગની પરંપરા શરીરમાં પ્રાણના માર્ગોને નાડી કહે છે, અને આ અભ્યાસને એ નાડીઓને શાંત અને સંતુલિત કરનારો માનવામાં આવે છે. આ માન્યતા પરંપરાની છે; તમે તેને અનુભવથી જ સમજશો.
શરૂ કરતાં પહેલાં તૈયારી
સવારનો સમય, ખાલી પેટ અને શાંત જગ્યા સૌથી અનુકૂળ ગણાય છે. ભોજન પછી ઓછામાં ઓછા ત્રણ-ચાર કલાક રાખવા. પાથરણા પર સુખાસન કે પદ્માસનમાં બેસો, કરોડરજ્જુ સીધી રાખો અને ખભા ઢીલા છોડો. જો નીચે બેસવું અઘરું હોય તો ખુરશી પર પગ જમીન પર ટેકવીને પણ બેસી શકાય. નાક બંધ હોય ત્યારે અભ્યાસ ન કરવો.
હાથની મુદ્રા
જમણા હાથની પ્રથમ અને મધ્યમ આંગળીઓને હથેળી તરફ વાળો, જેને વિષ્ણુ મુદ્રા કહે છે. અંગૂઠાથી જમણું અને અનામિકા વડે ડાબું નસકોરું બંધ કરવાનું છે. ડાબો હાથ ઢીંચણ પર જ્ઞાન મુદ્રામાં રાખો. નાકને માત્ર હળવો સ્પર્શ કરવો, દબાવવું નહીં.
શ્વાસનો ક્રમ અને ગણતરી
શ્વાસ ધીમો, લાંબો અને અવાજ વગરનો હોવો જોઈએ. શરૂઆતમાં લેવાનો અને છોડવાનો સમય સરખો રાખો, જેમ કે 4 ગણતરી લેવાનો અને 4 છોડવાનો. ટેવ પડે પછી છોડવાનો સમય ધીમે ધીમે લાંબો કરી શકાય. શ્વાસ રોકી રાખવાનું (કુંભક) નવા અભ્યાસુ માટે જરૂરી નથી; તે શિક્ષકની સલાહથી જ ઉમેરવું. દસ-પંદર મિનિટથી વધુ ખેંચવું નહીં.
સામાન્ય ભૂલો
- શ્વાસ ઝડપથી કે જોરથી ખેંચવો અને છોડવો.
- ચહેરા, ગળા કે ખભામાં તણાવ રાખવો.
- શ્વાસ રોકવા માટે જબરદસ્તી કરવી, જેનાથી ચક્કર આવી શકે.
- ગણતરી ભૂલી જવી અને મન ભટકે ત્યારે ચીડાઈ જવું. મન ભટકે તો ફરી શ્વાસ પર પાછા આવો.
કોણે સાવચેત રહેવું
બ્લડ પ્રેશર, હૃદયની તકલીફ, શ્વાસનો રોગ કે ગર્ભાવસ્થા હોય તો શરૂ કરતાં પહેલાં ડૉક્ટર અથવા અનુભવી યોગ શિક્ષકની સલાહ લેવી. ચક્કર આવે કે અસ્વસ્થતા લાગે તો તરત અભ્યાસ બંધ કરી સામાન્ય શ્વાસ લો.
પ્રાણાયામના પ્રકારમાં તેનું સ્થાન
પ્રાણાયામના પ્રકારોમાં ભસ્ત્રિકા, કપાલભાતિ, ભ્રામરી અને ઉજ્જાયી જાણીતા છે. એમાં ભસ્ત્રિકા અને કપાલભાતિ જોરદાર શ્વાસવાળા છે, જ્યારે અનુલોમ વિલોમ શાંત અને સંતુલિત અભ્યાસ ગણાય છે, એટલે શરૂઆત કરનાર માટે સૌથી યોગ્ય. તેને સૌથી છેલ્લે નહીં પણ સૌથી પહેલાં શીખવાની સલાહ ઘણા શિક્ષકો આપે છે.
રોજિંદા જીવનમાં ગોઠવવું
એક જ સમયે અને એક જ જગ્યાએ કરવાથી ટેવ બેસે છે. પાંચ મિનિટથી શરૂ કરો અને અઠવાડિયે એકાદ મિનિટ વધારો. અભ્યાસ પછી બે-ત્રણ મિનિટ આંખો બંધ રાખીને શાંત બેસવું સારું લાગે છે.
અનુલોમ વિલોમ પ્રાણાયામ કરવાની રીત
- સ્થિર બેસો સુખાસનમાં કરોડરજ્જુ સીધી રાખીને બેસો અને થોડા સામાન્ય શ્વાસ લઈ મન શાંત કરો.
- હાથની મુદ્રા બનાવો જમણા હાથની પ્રથમ અને મધ્યમ આંગળી વાળી વિષ્ણુ મુદ્રા બનાવો. ડાબો હાથ ઢીંચણ પર જ્ઞાન મુદ્રામાં રાખો.
- ડાબેથી શ્વાસ લો અંગૂઠાથી જમણું નસકોરું બંધ કરો અને ડાબા નસકોરાથી ધીમો, લાંબો શ્વાસ લો.
- જમણેથી શ્વાસ છોડો અનામિકાથી ડાબું નસકોરું બંધ કરી, અંગૂઠો હટાવીને જમણા નસકોરાથી ધીમે ધીમે શ્વાસ છોડો.
- જમણેથી શ્વાસ લો હવે એ જ જમણા નસકોરાથી ધીમો શ્વાસ લો.
- ડાબેથી શ્વાસ છોડો જમણું નસકોરું બંધ કરી ડાબાથી શ્વાસ છોડો. આ એક ચક્ર થયું; આ રીતે 5થી 10 મિનિટ ચાલુ રાખો.
સામાન્ય પ્રશ્નો
અનુલોમ વિલોમ પ્રાણાયામ કયા સમયે કરવો જોઈએ?
સામાન્ય રીતે ખાલી પેટે સવારે, અથવા ભોજન પછી ચારેક કલાક બાદ સાંજે કરવું સારું ગણાય છે. ભોજન તરત પછી કરવાથી પેટ ભારે લાગી શકે અને શ્વાસ લેવો અઘરો બને.
અનુલોમ વિલોમ પ્રાણાયામ રોજ કેટલી મિનિટ કરવો?
નવા અભ્યાસુ માટે રોજ 5 મિનિટથી શરૂ કરવું યોગ્ય છે, પછી ધીમે ધીમે 10થી 15 મિનિટ સુધી લઈ જઈ શકાય. સમય કરતાં નિયમિતતા અને શાંત શ્વાસ વધુ મહત્વના છે.
નાડી શોધન અને અનુલોમ વિલોમમાં શું ફરક છે?
બંને નામો સામાન્ય રીતે એક જ મૂળ ક્રિયા માટે વપરાય છે: નસકોરા બદલીને શ્વાસ લેવાની રીત. ફરક ફક્ત એટલો કે કેટલીક પરંપરાઓ નાડી શોધનમાં કુંભક અને ચોક્કસ ગણતરીના પ્રમાણ ઉમેરે છે, જ્યારે અનુલોમ વિલોમ સામાન્ય રીતે સરળ રૂપમાં શીખવાય છે.


