અધિક માસ શું છે અને તે કેમ આવે છે
ચાંદ્ર અને સૌર ગણતરીનો સંગમ, ભક્તિનો વધારાનો મહિનો

Abhilash Ramakrishna
21 નવેમ્બર 2026 • 5 મિનિટ
અધિક માસ શું છે? સરળ શબ્દોમાં, તે પંચાંગમાં લગભગ દર ત્રણ વર્ષે ઉમેરાતો એક વધારાનો ચાંદ્ર મહિનો છે. તેને પુરુષોત્તમ માસ પણ કહેવાય છે, અને ઘણા લોકો તેને મલમાસ નામથી પણ ઓળખે છે. આ વધારાનો મહિનો હિંદુ પંચાંગને ઋતુઓ સાથે બંધબેસતું રાખે છે, જેથી તહેવારો પોતાની ઋતુથી દૂર ખસી ન જાય.
અધિક માસ કેમ આવે છે
હિંદુ પંચાંગ ચંદ્રની કળાઓ પર આધારિત છે. એક ચાંદ્ર મહિનો અમાસથી અમાસ સુધીનો હોય છે, એટલે ચાંદ્ર વર્ષ સૂર્ય પર આધારિત ઋતુચક્ર કરતાં લગભગ 11 દિવસ ટૂંકું પડે છે. આ તફાવત દર વર્ષે જમા થતો રહે તો થોડાં વર્ષોમાં શ્રાવણ ગરમીમાં અને દિવાળી ચોમાસામાં આવી જાય.
આ ખોટ પૂરી કરવા માટે પંચાંગમાં સમયાંતરે એક મહિનો ઉમેરવામાં આવે છે. એટલે અધિક માસ કેમ આવે છે એનો જવાબ એટલો જ છે કે ચાંદ્ર અને સૌર ગણતરીને ફરી એક તાંતણે બાંધવી પડે છે.
અધિક મહિનો કેવી રીતે નક્કી થાય છે
સૂર્ય દર મહિને એક રાશિમાંથી બીજી રાશિમાં જાય છે, તેને સંક્રાંતિ કહે છે. સામાન્ય રીતે દરેક ચાંદ્ર મહિનામાં એક સંક્રાંતિ આવે છે. પણ કોઈ વાર એવું બને કે એક આખા ચાંદ્ર મહિનામાં, એટલે એક અમાસથી બીજી અમાસ વચ્ચે, સૂર્યની કોઈ સંક્રાંતિ જ ન આવે. સંક્રાંતિ વિનાનો એ મહિનો અધિક ગણાય છે.
અધિક મહિનાને તેની પછી આવતા નિજ (સામાન્ય) મહિનાના નામથી જ બોલાવાય છે. વર્ષે કયો મહિનો અધિક બને છે તે ગણતરી પર આધારિત છે, એટલે તેની ચોક્કસ તારીખ દર વખતે પંચાંગમાંથી જ જોવી જોઈએ.
પુરુષોત્તમ માસ નામ પાછળની માન્યતા
પરંપરાગત કથા મુજબ આ મહિનાનો કોઈ સ્વામી દેવતા ન હતો, એટલે તેને શુભ કાર્યો માટે અયોગ્ય માનીને મલમાસ કહેવાયો. દુઃખી થયેલા આ મહિનાને ભગવાન વિષ્ણુએ પોતાનું નામ આપ્યું અને તે પુરુષોત્તમ માસ તરીકે ઓળખાયો. આ કથા પુરાણોમાં કહેવાય છે, અને કથાના રૂપમાં પરંપરામાં ઘણી જગ્યાએ થોડા ફેરફાર સાથે મળે છે.
એટલે જ આ મહિનો ભક્તિ, જપ અને દાન માટે ખાસ ગણાય છે. કથા વાંચવાનું કે સાંભળવાનું પણ ઘણાં ઘરોમાં ચાલે છે.
અધિક માસમાં શું કરવું
આ મહિને લોકો પોતાની શક્તિ અને પરંપરા પ્રમાણે નિયમો રાખે છે. સામાન્ય રીતે જોવા મળતું આચરણ:
- વિષ્ણુ કે કૃષ્ણની ઉપાસના, નામજપ અને ભાગવત, ગીતા કે પુરુષોત્તમ માસ કથાનું વાંચન
- એકટાણું, ઉપવાસ કે સાદું સાત્ત્વિક ભોજન
- દીપદાન, અન્નદાન અને જરૂરિયાતમંદને મદદ
- તીર્થસ્નાન, પવિત્ર નદીમાં સ્નાન કે ઘરે સવારે વહેલું સ્નાન
- મંદિર દર્શન અને સત્સંગ
બધા નિયમો બધાએ પાળવા જરૂરી નથી. જે નિયમ તમે નિયમિત નિભાવી શકો એ જ લેવો સારો.
અધિક માસમાં શું ટાળાય છે
પરંપરા મુજબ આ મહિનામાં લગ્ન, ગૃહપ્રવેશ, નવા વ્યવસાયનો શુભારંભ અને ઉપનયન જેવાં માંગલિક કાર્યો સામાન્ય રીતે ટાળવામાં આવે છે. કારણ એ કે આ મહિનો વિશેષ ઉપાસના માટેનો ગણાય છે, સંસારી ઉત્સવો માટેનો નહીં.
જે કામ પહેલેથી શરૂ થઈ ચૂક્યાં હોય કે અત્યંત જરૂરી હોય, તેની બાબતમાં પરિવારના વડીલ અથવા જાણકાર પંડિતની સલાહ લેવી વ્યવહારુ છે. પરંપરાઓમાં આ બાબતે થોડો ફરક પણ જોવા મળે છે.
પંચાંગમાં અધિક માસ કેવી રીતે જોવો
ગુજરાતમાં અમાંત પંચાંગ ચાલે છે, જેમાં મહિનો અમાસે પૂરો થાય છે, અને વિક્રમ સંવત બેસતા વર્ષથી બદલાય છે. એટલે ઉત્તર ભારતના પૂર્ણિમાંત પંચાંગ સાથે મહિનાનું નામ એક મહિનાના ફરકથી જુદું દેખાઈ શકે છે. અધિક માસ જોવા માટે તમારા વિસ્તારનું ગુજરાતી પંચાંગ કે પંડિતનું માર્ગદર્શન સૌથી ભરોસાપાત્ર છે.
આવતા અધિક મહિનાનું નામ અને શરૂઆત પંચાંગમાં ચકાસીને, તમારાં વ્રત અને નિયમોનું આયોજન અગાઉથી કરી લેવું.
સામાન્ય પ્રશ્નો
અધિક માસ કેટલાં વર્ષે આવે છે?
સામાન્ય રીતે લગભગ 32 થી 33 મહિનાના અંતરે એક અધિક માસ આવે છે, એટલે દર ત્રણ વર્ષની આસપાસ. ચોક્કસ વર્ષ પંચાંગની ગણતરી પર આધારિત છે, તેથી આગળનું વર્ષ જાતે અંદાજવાને બદલે પંચાંગમાં જોવું.
અધિક માસમાં રોજની પૂજા અને વ્રત ચાલુ રાખવાં?
હા, ઘણા ઘરોમાં એકાદશી, પૂનમ જેવાં વ્રત અને રોજની પૂજા ચાલુ રહે છે. અધિક માસમાં ભક્તિના નિયમો વધારે લેવાય છે, પણ નિયમિત પૂજા બંધ કરવાનું કહેવાયું નથી. સ્થાનિક પરંપરા અને સંપ્રદાય પ્રમાણે થોડો ફરક હોઈ શકે.
અધિક માસમાં નવી વસ્તુ ખરીદી શકાય?
પરંપરા મુજબ નવી વસ્તુ સામાન્ય રીતે આ મહિનામાં ખરીદાતી નથી, ખાસ કરીને સોનું, વાહન કે મકાન જેવી મોટી ખરીદી. પણ રોજિંદી જરૂરિયાતની વસ્તુઓ કે અત્યંત જરૂરી ખરીદી માટે બંધન ગણાતું નથી. અનિશ્ચિતતા હોય તો પરિવારના વડીલ કે પંડિતની સલાહ લો.


