27 નક્ષત્રો અને 12 રાશિ શું છે: પંચાંગમાં તેમનું સ્થાન
આકાશના વર્તુળને સમજવાની બે રીતો

Abhilash Ramakrishna
21 નવેમ્બર 2026 • 4 મિનિટ
27 નક્ષત્રો અને 12 રાશિ એ વૈદિક જ્યોતિષ અને પંચાંગનો પાયો છે. આકાશમાં સૂર્ય અને ચંદ્ર જે માર્ગ પર ફરતા દેખાય છે, તે વર્તુળને 12 સરખા ભાગમાં વહેંચો તો 12 રાશિ બને છે, અને 27 સરખા ભાગમાં વહેંચો તો 27 નક્ષત્રો બને છે. બંને એક જ વર્તુળને જોવાની બે જુદી રીતો છે.
રાશિ એટલે શું
રાશિચક્રનું વર્તુળ 360 અંશનું ગણાય છે. તેને 12 સરખા ભાગમાં વહેંચતાં દરેક રાશિ 30 અંશની થાય છે. રાશિઓનાં નામ ક્રમ પ્રમાણે આ છે: મેષ, વૃષભ, મિથુન, કર્ક, સિંહ, કન્યા, તુલા, વૃશ્ચિક, ધન, મકર, કુંભ અને મીન.
સૂર્ય લગભગ એક મહિને એક રાશિમાંથી બીજીમાં જાય છે. આ સંક્રમણને સંક્રાંતિ કહે છે. મકર સંક્રાંતિ, જેને ગુજરાતમાં ઉત્તરાયણ તરીકે ઊજવાય છે, તે સૂર્યના મકર રાશિમાં પ્રવેશનો દિવસ છે.
નક્ષત્ર એટલે શું
એ જ 360 અંશના વર્તુળને 27 ભાગમાં વહેંચતાં દરેક નક્ષત્ર 13 અંશ અને 20 કળાનું થાય છે. ચંદ્ર લગભગ સવા સત્તાવીસ દિવસમાં આ વર્તુળનું એક ચક્કર પૂરું કરે છે, એટલે લગભગ રોજ એક નક્ષત્રમાંથી પસાર થાય છે. નક્ષત્ર શબ્દ ચંદ્રની રોજની આ સ્થિતિ સાથે જ જોડાયેલો છે.
નક્ષત્રોની યાદી અશ્વિનીથી શરૂ થઈને રેવતી પર પૂરી થાય છે. વચ્ચે ભરણી, કૃત્તિકા, રોહિણી, મૃગશીર્ષ, આર્દ્રા, પુનર્વસુ, પુષ્ય, આશ્લેષા, મઘા, પૂર્વા ફાલ્ગુની, ઉત્તરા ફાલ્ગુની, હસ્ત, ચિત્રા, સ્વાતિ, વિશાખા, અનુરાધા, જ્યેષ્ઠા, મૂળ, પૂર્વાષાઢા, ઉત્તરાષાઢા, શ્રવણ, ધનિષ્ઠા, શતભિષા, પૂર્વાભાદ્રપદ અને ઉત્તરાભાદ્રપદ આવે છે.
બંને વચ્ચેનો સંબંધ
બંનેનો સરવાળો સરખો બેસે છે. 27 નક્ષત્રોને 12 રાશિમાં વહેંચતાં એક રાશિમાં સવા બે નક્ષત્રો આવે છે. સરળ રીતે કહીએ તો દરેક નક્ષત્રને ચાર ચરણ હોય છે, અને સવા બે નક્ષત્ર એટલે 9 ચરણ. એટલે એક રાશિમાં 9 નક્ષત્ર ચરણ સમાય છે. મેષ રાશિમાં અશ્વિની અને ભરણી પૂરાં તથા કૃત્તિકાનું પહેલું ચરણ આવે છે.
ચંદ્ર રાશિ કેવી રીતે નક્કી થાય
જન્મ સમયે ચંદ્ર જે રાશિમાં હોય તે વ્યક્તિની ચંદ્ર રાશિ કહેવાય. ભારતીય પરંપરામાં જન્મકુંડળી અને નામકરણમાં મુખ્યત્વે આ ચંદ્ર રાશિ અને જન્મ નક્ષત્રને ગણવામાં આવે છે. તેથી ઘણા પરિવારોમાં બાળકનું નામ જન્મ નક્ષત્રના ચરણના અક્ષર પરથી પાડવાની પ્રથા છે.
પશ્ચિમી જ્યોતિષમાં સૂર્ય રાશિ વધુ ચલણમાં છે, જ્યારે વૈદિક પદ્ધતિમાં ચંદ્ર રાશિ મુખ્ય મનાય છે. બંનેમાં ગણતરીની રીત પણ જુદી છે, એટલે તમારી રાશિ બંને પદ્ધતિમાં એક જ નીકળે એવું જરૂરી નથી.
પંચાંગમાં નક્ષત્ર અને રાશિનું સ્થાન
પંચાંગના પાંચ અંગ છે: તિથિ, વાર, નક્ષત્ર, યોગ અને કરણ. અહીં નક્ષત્ર ત્રીજું અંગ છે. ગુજરાતી પંચાંગમાં દરરોજની સામે તે દિવસનું નક્ષત્ર અને ચંદ્ર કઈ રાશિમાં છે તે લખેલું હોય છે.
મુહૂર્ત જોતી વખતે આ બંને ઉપયોગી બને છે. લગ્ન, ગૃહપ્રવેશ કે નવું કામ શરૂ કરવા માટે કયાં નક્ષત્રો શુભ ગણાય તે અંગે જુદી જુદી પરંપરાઓમાં થોડો ફેર હોય છે. એટલે મહત્વના પ્રસંગ માટે તમારા કુટુંબના જાણકાર પંડિત કે પંચાંગનો આધાર લેવો સારો.
તમારે શું કરવું
તમારી ચંદ્ર રાશિ અને જન્મ નક્ષત્ર જાણવા માટે જન્મની તારીખ, સમય અને સ્થળ સાથે રાખો. કોઈ જાણકાર પાસે અથવા વિશ્વસનીય પંચાંગ પરથી તે જોઈ લો. પછી રોજિંદા પંચાંગમાં ચંદ્રનું નક્ષત્ર અને રાશિ જોવાની ટેવ પાડશો તો આ બંને વર્તુળ સમજાવા લાગશે.
સામાન્ય પ્રશ્નો
શું નક્ષત્રો 28 પણ હોય છે?
નક્ષત્રોની સંખ્યા 27 ગણાય છે, પણ કેટલીક જૂની ગણતરીઓમાં ઉત્તરાષાઢા અને શ્રવણ વચ્ચે અભિજિત નામનું 28મું નક્ષત્ર પણ મુહૂર્ત માટે ગણાય છે. રોજિંદા પંચાંગ અને કુંડળીમાં 27 નક્ષત્રોનો જ ઉપયોગ થાય છે.
મારી ચંદ્ર રાશિ અને પેપરમાં આવતી રાશિ એક જ હોય?
એવું જરૂરી નથી. બંને પદ્ધતિઓમાં ગણતરીની રીત જુદી હોવાથી ઘણી વાર સૂર્ય રાશિ અને વૈદિક ચંદ્ર રાશિ અલગ નીકળે છે. ગુજરાતી કુંડળી અને પંચાંગમાં ચંદ્ર રાશિ મુખ્ય ગણાય છે.
જન્મનો સમય ખબર ન હોય તો ચંદ્ર રાશિ કેવી રીતે નક્કી થાય?
ચંદ્ર એક રાશિમાં લગભગ સવા બે દિવસ રહે છે, કારણ કે સવા બે નક્ષત્ર એક રાશિમાં આવે છે. એટલે જન્મ સમયનો ચોક્કસ સમય જાણવો જરૂરી છે, કેમ કે એક જ દિવસમાં ચંદ્ર રાશિ બદલાઈ શકે છે.


